Top

HNGV husu komunidade kuidadu an husi poluisaun ár

Dirasaun Nasionál Meterolojia Jeofízika (DNMG) liuhusi Resposavel Previzaun Públiku identifika kualidade ár iha Timor-Leste daudaun ne’e "extreme" ne'ebé bele fó impaktu ba saúde públiku. Imajen TATOLI/ Antonio Daciparu

DILI, 13 Outubru 2026 (TATOLI)—Diretór Servisu Apoiu Diagnóstiku no Terapêutika (HNGV), Vidal Lopes, hateten ahi-suar ne’ebé mak daudaun ne’e sai preokupasaun públiku mak Hospitál Nasionál Guido Valadares husu ba komunidade atu kuidadu an husi poluisaun ár no halo prevensaun ba saúde públiku tanba poluisaun ár sei afeta makaas ba pulmaun.

“Loos, agora ema hotu-hotu akompaña kona-ba poluisaun ár ne’ebé halo Dili taka tomak ho ahi-suar, ho ida mak hakarak husu ba komunidade atu kuidadu an husi poluisaun ár ne’ebé mak atu afeta makaas ba saúde públiku,” Vidal Lopes hateten iha nia kna’ar fatin HNGV, ohin.

Nia relata, poluisaun ár bele afeta saúde públika liu-liu ba sistema respiratóriu. Tanba ne’e, prevensaun no informasaun ba komunidade importante atu hamenus risku ba saúde.

“Tanba horisehik Institutu Nasionál Saúde Públika no instituisaun saúde relevante apela sira atu kuidadu an, ho nune’e  horisehik Institutu Nasionál Saúde Públika no instituisaun saúde relevante iha papél importante atu fó orientasaun no apoiu tékniku kona-ba prevensaun, identifikasaun risku no promosaun saúde,” nia informa.

Tanba ne’e, husu ba komunidade atu kuidadu saúde públika, evita área ne’ebé poluisaun ár aas bainhira iha, uza máskara no mós ekipamentu sira seluk hodi salva an liuhusi poluisaun refere.

“Mantein ambiente moos no redús movimentu sai nomós la’o sai uza máskara atu evita iha sintoma respiratóriu, hanesan  susar atu dada iis mós akontese sitoma ruma tenke buka konsulta médika ba fasilidade saúde sira ne’ebé besik. Tanba kona-ba prevensaun, edukasaun no koordenasaun entre instituisaun saúde no komunidade importante atu proteje saúde públika,” nia hateten

Antes ne’e, Prezidente Institutu Nasionál Saúde Públika Timor-Leste (INSP-TL), Nevio Sarmento hatete, loos duni agora dadaun Timor-Leste hasoru hela situasaun ida Mudansa klimátika ne’ebé la hanesan ho baibain, tanba ne’e apela ba komunidade atu kuandu an, bainhira la’o sa’e tenke uza máskara no mós oklu nune’e bele prevene an husi moras.

“Bainhira akontese El Niño ida-ne’e impaktu boot-liu ba saúde públiku mak moras respiratóriu. Kazu Infesaun Respiratóriu Aguda (ISPA) sa’e makaas, tanba ne’e ita presiza preparasaun, la’os ba respiratóriu de’it, maibé mós ba saúde matan no tilun, barak liu mai husi respiratóriu. Tanba ita dada iis makaas bele afeta. Ne’e mak importante tebes atu ita hotu haree no prevene husu  komunidade atu kuidadu an,” Presidente Institutu Nasionál Saúde Públika Timor-Leste (INSP-TL), Nevio Sarmento, hateten ba Jornalista sira iha Palm Spring, Fatuhada.

Nia dehan, agora Timor-Leste mós akontese loromatan mean hanesan sunu rai, ahi-suar ida ne’e halo loromatan mean la’ós normál ona. Tanba ne’e, INSPTL liuhusi Diresaun Nasionál Saúde Públiku apela ba povu atu kontrola nafatin saúde.

“Sé ita bele prevene uza máskara, maske ita dada iis normál hela mós. Impaktu indireta ne’e iha, sei afeta ba ita-nia pulmaun, tanba ne’e ita hotu tenke tau atensaun,” nia dehan.

Nia esplika, kauza lolos husi rai-rahun, la’ós de’it El Niño, tanba fenómena loromatan mean no halo rai mosu hanesan abu-abu ne’ebé taka metin, ida ne’e iha kauza tolu ne’ebé mak importante tebes.

“Primeiru, ahi-suar husi sunu rai iha Timor-Leste rasik. Tanba tama ona fulan Setembru no Outubru, komunidade balun sunu rai atu kuda batar no ai-han seluk, ka sunu duut tuan atu foun buras fali fó ba animál sira. Segundu, impaktu husi ahi-han boot iha Kalimantan, Indonézia. Maski Timor dook husi Kalimantan, anin mak lori suar mai, nune’e fó mós impaktu ba ita Timor-Leste liu-liu iha saúde públiku no Terseiru no importante liu, maka El Niño,” nia esplika.

Nia hatutan, El Niño la’os kauza husi sunu rai maibé El Niño ne’e fenómena klimátika globál ne’ebé akontese bainhira bee-tasi iha Pasífiku sentrál no loloos manas liu baibain. Bee-tasi manas ne’e muda anin no udan nia dalan iha mundu tomak.

“Tanba ne’e mak Timor-Leste hetan impaktu, hanesan tempu bailoron naruk liu, rai manas naruk liu, udan menus. Ho mudansa klimátika ho El Niño halo ita afeta tebes, sei iha loron-matan ne’ebé naruk no rai manas ne’ebé naruk. Impaktu sira ne’e hotu liuliu ba saúde públika no impaktu ba moras respiratóriu nian boot tebes,” nia hateten.

Tanba ne’e, sei aumenta matan mean sei mosu nafatin no kazu IRA sei sa’e nune’e mak INSPTL apela ba populasaun, bainhira sai husi uma tenke uza máskara nafatin, la’os atu prevene de’it rai-rahun maibé mós atu prevene transmisaun moras husi ema ida ba ema seluk.

“Uza óklu ka bainhira sa’e motor tenke taka vidru kapasete nian atu prevene matan. Bainhira ita prevene an mak ita sei hamenus vizita sira ba ospitál no sentru saúde sira. Se ita bele prevene, ita bele hatun ona overload no vizita ba ospitál sira klíniku no mós sentru saúde sira iha Timor-Lest,” nia subliña.

Reprezentante Organizasaun Saúde Mundiál iha Timor-Leste, Arvind Mathur, informa loos duni ko’alia kona-ba El Niño ne’e rasik dezafiu boot ida-ne’ebé fó estrese mentál ba ema hotu, inklui mundu tomak tanba ida-ne’e situasaun globál ida.

“El Niño ne’e buat ne’ebé ita hatene sei afeta área barak, setór barak. Ko’alia espesifikamente kona-ba saúde, efeitu El Niño sei lori temperatura aas, manas bo’ot. Nune’e, manas ne’e sai problema, ne’ebé bele rezulta rai-maran. Rai-maran signifika bele iha menus bee, bee menus no kualidade bee aat. Bainhira bee hetan afetadu, bele mosu moras hirak ne’ebé da’et husi bee, moras husi bee ka hahán,” Reprezentante Organizasaun Saúde Mundiál iha Timor-Leste Arvind Mathur, dehan.

Jornalista : Felicidade Ximenes

Editór        : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!