Top

Governu suspende atividade letiva durante loron tolu tanba poluisaun ár

Governu Timor-Leste liuhusi Ministériu Edukasaun (ME) no Ministériu Administrasaun Estatál (MAE), hala’o konferénsia imprensa hodi deklara suspensaun temporariamente atividade letiva prezensiál durante loron tolu, husi 15 to’o 17 Outubru 2026. Imajen TATOLI/Osória Marques

DILI, 14 Outubru 2026 (TATOLI)—Governu Timor-Leste liuhusi Ministériu Edukasaun (ME) no Ministériu Administrasaun Estatál (MAE), suspende temporariamente atividade letiva prezensiál durante loron tolu, husi 15 to’o 17 Outubru 2026, atu proteje saúde estudante, manorin no komunidade edukativa husi risku poluisaun ár.

Sekretáriu Estadu Ensinu Sekundáriu Jerál no Ensinu Sekundáriu Tékniku-Vokasionál, Domingos Lopes Lemos, hateten katak medida ne’e aplika ba estabelesimentu ensinu públiku, partikulár no kooperativa sira-ne’ebé integra iha rede servisu públiku ensinu nian, husi nivel pre-eskolár to’o ensinu sekundáriu jerál no tékniku-vokasionál.

Nia esplika katak desizaun ne’e bazeia ba informasaun husi Diresaun Nasionál Meteorolojia no Jeofízika (DNMG-sigla ingleza) kona-ba deteriorasaun kualidade ár iha Timor-Leste, ne’ebé kontaminadu ho partíkula poluente sira-ne’ebé mai husi ahi-suar iha rejiaun ka nasaun viziña.

“Haree ba risku saúde ne’ebé bele mosu tanba espozisaun ba partíkula poluente sira iha ár Timor-Leste no nesesidade atu foti medida preventiva hodi proteje estudante, manorin no membru seluk husi komunidade edukativa,” Domingos Lopes Lemos dehan iha konferénsia imprensa iha Vila Verde, Dili, Kuarta ne’e.

Nia hatutan katak desizaun ne’e mós konsidera preokupasaun husi Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, kona-ba impaktu ahi-suar ba saúde labarik no joven sira iha eskola.

Atividade aprendizajen kontinua iha uma

Durante períodu suspensaun, eskola sira bele adota modalidade alternativa atu kontinua akompañamentu pedagójiku ba estudante, tuir orientasaun husi servisu kompetente sira.

Domingos Lopes Lemos hateten katak loron Kuarta (14/10) sei uza atu prepara no orienta estudante sira kona-ba atividade aprendizajen iha uma durante loron tolu ne’e. Dirijente eskola sira tenke asegura katak manorin sira prepara no fó kna’ar uma (TPC-sigla ingleza) ba estudante.

Aleinde ne’e, estabelesimentu ensinu sira tenke elabora planu espesífiku atu rekupera atividade ensinu no aprendizajen ne’ebé suspende. Rekuperasaun bele realiza liuhusi servisu Grupu Traballu Profesór, ne’ebé planeia hala’o iha loron Sábadu, 17 Outubru.

Governu mós rekomenda ba komunidade edukativa atu limita atividade iha li’ur, evita atividade fízika iha ambiente ho poluisaun aas, no uza máskara respiratória ho filtrasaun adekuada bainhira presiza sai husi uma.

Komunidade edukativa mós husu atu taka odamatan no janela bainhira konsentrasaun ahi-suar ka partíkula poluente iha ár aas, no evita sunu fo’er ka materiál seluk ne’ebé bele aumenta poluisaun atmosférika.

Diretór eskola sira tenke asegura katak komunikadu ne’e to’o ba estudante, manorin, funsionáriu la’ós dosente, inan-aman no komunidade edukativa tomak.

Domingos Lopes Lemos mós rekomenda ba eskola internasionál no estabelesimentu ensinu sira ne’ebé la tama iha rede oferta públika atu konsidera saúde no seguransa labarik sira-nian, no foti desizaun apropriada tuir kondisaun kualidade ár.

Merenda eskolár sei hetan avaliasaun

Iha parte seluk, Diretór-Jerál Desentralizasaun no Governu Lokál iha Ministériu Administrasaun Estatál, António Augusto Guterres, hateten katak Governu sei avalia possibilidade atu kontinua fornese merenda eskolár ba estudante sira durante suspensaun atividade letiva prezensiál.

Nia esplika katak, maski atividade prezensiál suspende durante loron tolu, fornesimentu merenda sei depende ba kondisaun iha terrenu, inklui distánsia entre eskola no komunidade.

“Preokupasaun Prezidente nian ne’e ita aborda ona iha komunikadu imprensa, maibé implementasaun iha terrenu ita sei tetu. Tanba suspensaun ne’e durante loron tolu de’it, ita sei haree possibilidade atu kontinua te’in merenda eskolár, depende ba distánsia fatin idaidak, balun dook no balun besik. Ita sei observa iha terrenu oinsá mak bele realiza,” nia hateten.

António Augusto Guterres hatutan katak MAE iha responsabilidade atu fahe informasaun ba autoridade munisipál sira, liuliu diretór edukasaun no ekipa sira, hodi asegura koordinasaun, kontrolu no orientasaun ba komunidade edukativa durante períodu suspensaun.

Ahi-suar no impaktu ba Timor-Leste

Diresaun Nasionál Meteorolojia no Jeofízika (DNMG), iha avizu ne’ebé publika iha 13 Outubru, informa katak kualidade ár iha Timor-Leste iha kondisaun la saudável to’o la saudavel tebes, no situasaun ne’e bele kontinua to’o 17 Outubru 2026. DNMG mós fó avizu kona-ba risku poluisaun ár iha territóriu tomak. Informasaun relevante bele asesu iha: portal ofisiál DNMG kona-ba avizu kualidade ár.

Relatóriu TATOLI iha 13 Outubru mós hatudu katak kualidade ár iha Dili bele sai aat liután iha loron 16 no 17 Outubru, tanba movimentu ahi-suar husi sunu-rai iha Papua, Indonézia, no atividade sunu-rai iha Timor-Leste. Dadus monitorizasaun ne’ebé relata iha notísia ne’e hatudu Índise Kualidade Ár (AQI) to’o 165 iha Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato no 174 iha área Ministériu Transporte no Komunikasaun, Kaikoli. Bele lee notísia relevante iha: notísia TATOLI kona-ba poluisaun ár iha Dili.

Iha Indonézia, sunu-rai iha Kalimantan, sai problema ambientál sériu iha tinan 2026. Relatóriu Reuters publika iha 13 Outubru relata katak sunu-rai ne’ebé hale’u rejiaun balun iha Indonézia aumenta tanba eventu El Niño ne’ebé forte no tempu bailoron naruk. Kondisaun ne’e hamosu ahi-suar, aumenta moras respiratória no obriga autoridade iha nasaun viziña balun atu taka eskola. Lee informasaun relevante iha: relatóriu Reuters kona-ba sunu rai no ahi-suar iha Indonézia.

Maski sunu-rai iha Kalimantan kontribui ahi-suar iha Indonézia, informasaun ne’ebé disponivel kona-ba Timor-Leste refere espesifikamente ba movimentu ahi-suar husi Papua no poluisaun ne’ebé mosu iha rai-laran. Tanba ne’e, labele afirma katak ahi-suar ne’ebé afeta Timor-Leste mai husi Kalimantan de’it, sein konfirmasaun téknika kona-ba diresaun anin no orijen partíkula poluente sira.

Situasaun ahi-suar no partíkula poluente iha ár bele hamosu irritasaun matan no kakorok, me’ar, susar dada iis no aumenta risku ba ema ne’ebé iha moras respiratória ka moras fuan. Labarik, katuas-ferik no ema ho moras krónika sira mak iha risku aas liu.

DNMG rekomenda ba populasaun atu uza máskara ho filtrasaun apropriada, evita atividade fízika iha li’ur bainhira kualidade ár aat, taka janela no odamatan, no buka asisténsia médika se hetan sintoma hanesan susar dada iis. Populasaun tenke kontinua tuir avizu ofisiál sira husi DNMG no autoridade saúde nian.

Jornalista: Osória Marques

Editór: Xisto Freitas da Piedade

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

Sponsored
error: Content is protected !!