La’o Hamutuk husu transparénsia no partisipasaun públika iha diskusaun OJE 2027

DILI, 14 Outubru 2026 (TATOLI) – Organizasaun Naun-Governamental (ONG) La’o Hamutuk husu ba Parlamentu Nasionál atu garante transparénsia no partisipasaun públika efetiva iha prosesu diskusaun proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027.
Liuhusi submisaun karta aberta ne’ebé La’o Hamutuk aprezenta ba Parlamentu Nasionál, hodi hato’o preokupasaun no rekomendasaun konstrutiva kona-ba prosesu apresiasaun parlamentár ba proposta Lei n.º 33/VI (4.ª), kona-ba proposta lei OJE 2027.
“Ami-nian objetivu mak atu kontribui ba prosesu ne’ebé transparente, inkluzivu no responsavel, atu desizaun sira kona-ba rekursu públiku responde ba nesesidade povu Timor-Leste nian, agora no iha futuru”, refere karta La’o Hamutuk ne’ebé Tatoli asesu, ohin.
La’o Hamutuk apresia inisiativa Komisaun C ne’ebé trata Asuntu Finansa Públika hodi organiza semináriu Panorama Orsamentál 2027, tanba bele kontribui ba debate públiku kona-ba finansa Estadu.
Maibé, ONG ne’e subliña katak semináriu no audiénsia setoriál tenke permite públiku la’ós rona informasaun de’it, maibé mós hato’o evidénsia, husu pergunta no hatene oinsá nia kontribuisaun tama iha relatóriu paresér no rekomendasaun parlamentár.
Tuir kalendáriu, audiénsia husi komisaun espesializada permanente sira husi 13 to’o 23 Outubru 2026. Paresér setoriál tenke haruka ba Komisaun C to’o 26 Outubru, enkuantu prazu atu prepara relatóriu no paresér Komisaun C mak to’o 4 Novembru 2026.
Ho prazu ne’ebé besik, La’o Hamutuk konsidera katak asesu ba informasaun no oportunidade atu hato’o kontribuisaun presiza klaru, asesível no lalais. Organizasaun ne’e mós lamenta katak dokumentu propostam OJE no livru orsamentál sira la disponivel iha link ofisiál sira Governu no Parlamentu Nasionál.
La’o Hamutuk lembra katak Konstituisaun iha artigu 145 regula prosesu orsamentál, inklui elaborasaun husi Governu no aprovasaun husi Parlamentu Nasionál. Tanba ne’e, orsamentál tenke hatudu klaramente reseita no despeza, bazeia ba efisiénsia no efetividade, no evita dotasaun ka fundu sekretu.
Nune’e, kontrolu parlamentár labele haree de’it montante despeza planeadu husi Governu maibé mós presiza fó atensaun rigoroza ba fonte finansiamentu, kustu kompletu, rezultadu ne’ebé atu hetan husi despeza, risku fiskál, benefísiu sosiál-ekonómiku no alternativa ne’ebé bele fó valór públiku di’ak liu.
ONG ne’e enfatiza katak desizaun orsamentál bele afeta moris sidadaun sira hotu, serbisu saúde no edukasaun, direitu ba rai, rekursu naturál, ambiente no meiu subsisténsia. Tanba ne’e, audiénsia relevante tenke fó espasu ba komunidade afetada no ema sira ne’ebé iha esperiénsia direta kona-ba projetu ne’ebé propoin atu finansia.
Ba projetu no desizaun ne’ebé bele afeta direitu, rai, rekursu no meiu subsisténsia komunidade, tenke garante konsultasaun efetiva no bainhira aplika konsentimentu livre antes no informadu tuir lei no padraun relevante.
Iha karta ne’e, La’o Hamutuk mós husu Parlamentu atu: Publika dokumentu orsamentál prinsipál, kalendáriu, pareser setoriál no relatóriu relevante iha formatu dijitál ne’ebé fásil atu asesu no lee, inklui informasaun iha lia-Tetun.
Garante asesu ba submisaun husi sosiedade sivíl, komunidade afetada no sidadaun sira, no konsidera sira-nia kontribuisaun antes finaliza relatóriu no pareser Komisaun C.
Publika sumáriu audiénsia, tema prinsipál ne’ebé diskute no informasaun kona-ba oinsá konsidera kontribuisaun públika iha relatóriu no rekomendasaun parlamentár. Se kontribuisaun ruma labele konsidera, tenke esplika razaun.
Halo análize rigoroza kona-ba fonte finansiamentu, levantamentu husi Fundu Petrolíferu, sustentabilidade fiskál, kualidade despeza, kustu, risku no retornu sosiál-ekonómiku husi projetu boot.
Avalia projetu estrativu no infraestrutura bazeia ba evidénsia kona-ba benefísiu públiku, impaktu ambientál no sosiál, risku ba komunidade, empregu sustentavel no kustu oportunidade kompara ho investimentu iha setór produtivu no servisu esensiál.
Estabelese prátika permanente atu garante transparénsia no partisipasaun públika iha siklu orsamentál tomak, husi preparasaun no aprovasaun to’o ezekusaun no fiskalizasaun.
“Ami husu atu publika sumáriu audiénsia, tema prinsipál ne’ebé hato’o no informasaun kona-ba oinsá preokupasaun sira konsidera iha paresér setoriál, relatóriu no paresér komisaun parlamentár sira. Se kontribuisaun sira labele konsidera, esplika razaun prinsipál. Prátika ida ne’e bele hametin konfiansa públika no permite sidadaun sira monitoriza prosesu foti desizaun”, karta ne’e hatete.
La’o Hamutuk fiar katak transparénsia, partisipasaun no kontrolu independente la’ós obstákulu ba governasaun, maibé kondisaun estratéjiku nesesáriu atu rekursu públiku bele uza ho responsabilidade, justisa no benefísiu ba povu.
Hodi afirma katak OJE tenke sai instrumentu atu hametin soberania ekonómika, redús dezigualdade, proteje ambiente no harii baze produtiva ne’ebé sustentavel ba jerasaun ohin no aban bainrua.
La’o Hamutuk sei oferese kontribuisaun analítika sira ho submisaun kompletu substansiál iha tempu sira tuirmai.
Jornalista: Nelson de Sousa
Editota: Maria Auxiliadora

