Timor-Leste defende asesu finansiamentu klimátiku ba nasaun vulneravel sira

DILI, 15 Outubru 2026 (TATOLI) – Governu Timor-Leste husu atu aumenta asesu ba finansiamentu klimátiku ba nasaun sira ne’ebé vulneravel liu, partikularmente país sira ne’ebé seidauk dezenvolvidu, hodi hametin reziliénsia komunidade nian hasoru impaktu sira husi mudansa klimátika no apoia dezenvolvimentu sustentavel lahó aumenta todan dívida.
Vise-Ministra Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun, Jesuína Maria Ferreira Gomes, hatete ida-ne’e bainhira partisipa iha edisaun dahuluk ba Xingu Finance Talks, meza redonda nivel altu ida ne’ebé foka ba buka solusaun hodi hadi’a finansiamentu ba asaun klimátika, iha Bangkok, Tailándia.
Iha nia diksursu, vise-ministra ne’ebé reprezenta Grupu País Menus Dezenvolvidu sira (LDC Group), aprezenta prioridade husi país sira-ne’e no destaka katak finansiamentu klimátiku tenke kontribui atu proteje populasaun, reforsa reziliénsia, nomós apoia ba dezenvolvimentu sustentavel.
Governante ne’e defende katak mekanizmu finansiamentu tenke hamenus vulnerabilidade, duké halo grave, kria oportunidade sein aumenta todan dívida nian, nomós prodús rezultadu konkretu ba populasaun no komunidade sira ne’ebé afetada tebes husi mudansa klimátika.
Nia destaka mós nesesidade atu asegura katak finansiamentu klimátiku asesivel, iha kustu viavel no tuir sirkunstánsia espesífika husi país sira ne’ebé vulneravel liu, liuliu País Menus Dezenvolvidu sira, hodi permite sira atu reforsa kapasidade adaptasaun no kontinua modelu dezenvolvimentu sira ne’ebé reziliente ba mudansa klimátika.
Forum Xingu Finance Talks nu’udar inisiativa ne’ebé promove husi Prezidénsia COP30 iha ámbitu Veredas Dialogue, ne’ebé halibur reprezentante governamentál, instituisaun finanseira internasionál, setór privadu, no komunidade akadémika sira iha Queen Sirikit hodi hamutuk buka solusaun atu hasoru mudansa klimátika sira.
Xingu Finance Talks estabelese liuhusi desizaun husi sesaun Dahituk Konferénsia Parte nian hanesan sorumutu husi Partes iha Akordu París (CMA 7), ne’ebé hala’o iha fulan-Novembru tinan 2025 iha Belém, Brazíl, hanesan plataforma anuál ida ho nivel altu hodi promove troka perspetiva no identifika solusaun prátika ba dezafiu no oportunidade sira ne’ebé liga ho implementasaun husi artigu 2.º, n.º 1, alínea c), Akordu París no mós ninia relasaun komplementár ho artigu 9.º.
Dispozisaun sira-ne’e idaidak inklui nesesidade atu halo fluksu finanseiru sira kompativel ho trajetória emisaun gás ho efeitu estufa nian ida ne’ebé ki’ik no dezenvolvimentu ne’ebé reziliente ba alterasaun klimátika, no mós finansiamentu klimátiku ba nasaun sira ne’ebé iha hela dezenvolvimentu.
Iha fórum ne’e iha edisaun dahuluk, diskusaun sira foka ba área prioridade rua: aumentu espasu orsamentál ne’ebé disponivel ba investimentu iha asaun klimátika no hamenus kustu kapitál liuhusi mekanizmu partilla risku no garantia.
Antes reuniaun meza redonda altu nivel, iha loron 11 fulan-Outubru, realiza uluk workshop tékniku ida ne’ebé dedika ba identifikasaun solusaun prátika iha área prioridade rua.
Rezultadu husi diskusaun Xingu Finance Talks ne’e tenke kontribui ba serbisu Veredas Dialogue nian kona-ba implementasaun dispozisaun finanseira husi Akordu París.
Pozisaun ne’ebé aprezenta iha Xingu Finance Talks hanesan ho pozisaun ne’ebé Timor-Leste defende ona iha fórum internasionál sira seluk kona-ba mudansa klimátika no dezenvolvimentu sustentavel.
Nune’e mós iha loron 13 fulan-Outubru, iha Komisaun Daruak husi sesaun Asembleia Jerál Nasaun Unida nian ba da-81 iha Nova Iorke, Timor-Leste defende reforsu finansiamentu klimátiku, transferénsia teknolojia no kapasidade nasionál, no mós apoiu internasionál ne’ebé adapta ba sirkunstánsia husi país sira ne’ebé vulneravel liu.
TATOLI

