Timor-Leste prontu hametin kooperasaun ho ASEAN atende poluisaun ár husi insendiu floresta Indonézia

DILI, 15 Outubru 2026 (TATOLI) – Governu Timor-Leste afirma nia kompromisu hodi partisipa iha mekanizmu kooperasaun Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ASEAN, sigla inglés) hodi rezolve poluisaun ár transfronteirisu ne’ebé kauza husi inséndiu floresta no rai iha Indonézia, ne’ebé daudaun ne’e afeta kualidade anin iha rejiaun balun, inklui Timor-Leste.
Vise-Ministra ba Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun ASEAN, Milena Rangel, haktuir katak Timor-Leste nu’udar membru ASEAN, iha responsabilidade kompartida atu fó apoiu ba esforsu rejionál sira hodi rezolve dezastre ambientál sira ne’ebé fó impaktu ba ema nia moris.
“Ita apoia mekanizmu sira ne’ebé ASEAN iha. Nu’udar komunidade no família, bainhira impaktu boot sira mosu, hanesan kestaun poluisaun agora. Timor-Leste mós halo parte iha mekanizmu sira-ne’e”, Milena Rangel dehan ba Tatoli.
Tuir nia, Timor-Leste nia envolvimentu iha abordajen poluisaun transfronteirisu la’ós de’it hala’o liuhusi kanál diplomátiku sira, maibé envolve mós instituisaun nasionál sira ne’ebé responsavel ba jestaun dezastre nian.
Nia esplika katak iha Ministériu Interiór nia okos, partisipa iha mekanizmu koordenasaun rejionál ida hodi rezolve kestaun ne’e. “Esperiénsia daudaun hetan impaktu. Liuhusi mekanizmu haze management ne’e, nasaun sira bele ajuda malu. Iha kontestu ASEAN nian, ita serbisu hanesan família ida hodi hatán ba kestaun sira ne’ebé afeta rejiaun tomak”, nia esplika.
Tanba ne’e, kooperasaun rejionál tenke bazeia ba responsabilidade fahe, tanba problema ne’ebé nasaun ida hasoru bele fó impaktu ba país seluk. “Ida-ne’e hanesan inisiativa organizasionál ida hodi hatán ba kestaun rejionál sira. Hanesan família ida de’it, nasaun hotu iha responsabilidade. Ne’e hanesan prátika normál iha koperasaun ASEAN nian”, nia hatete.
Kona-ba posibilidade ASEAN husu tulun atu rezolve dezastre haze ne’e, Milena garante katak Timor-Leste prontu atu kontribui tuir kapasidade no rekursu ne’ebé iha.
Nia esplika katak durante ne’e Timor-Leste kontribui ba Sentru Koordenasaun ASEAN ba Asisténsia Umanitária kona-ba Jestaun Dezastre (Sentru AHA), órgaun rejionál ida ne’ebé koordena asisténsia umanitária no jestaun dezastre.
“Timor-Leste konsistentemente kontribui ba Sentru AHA hodi apoia asisténsia umanitária no jestaun dezastre ne’ebé fó impaktu ba ema nia moris loroloron. Maski ita-nia orsamentu ladún boot maibé ita kontribui nafatin tuir ita-nia kapasidade”, nia dehan.
Tuir Milena, maski montante asisténsia ne’ebé Timor-Leste fó ladún boot hanesan Estadu membru ASEAN sira seluk, ninia partisipasaun reflete solidariedade no responsabilidade fahe hodi rezolve emerjénsia oioin iha rejiaun ne’e.
“Ita kontribui ho konsistente ba Sentru AHA. Montante ne’e karik ladún boot hanesan nasaun sira seluk, maibé ita kontinua partisipa no apoia mekanizmu sira asisténsia umanitária ASEAN nian”, nia subliña.
ASEAN sei diskute krize haze iha Novembru
Entretantu, kestaun kona-ba haze transfronteirisu ne’ebé kauza husi inséndiu floresta no rai-maran Indonézia nian sai hanesan preokupasaun ida ba nasaun sira ASEAN nian no tuir planu sei diskute iha enkontru ministru Negósiu Estranjeiru sir- nian antes Simeira ASEAN nian iha fulan-Novembru 2026.
Hanesan relata husi The Jakarta Post iha artigu ida ho títulu “ASEAN to discuss tackling transboundary haze ahead of November summit” ne’ebé públika iha 13 Outubru 2026, Filipina nu’udar asume Prezidente ASEAN tinan ida-ne’e nian.
Portavós Ministériu Negósiu Estranjeiru Filipina, Dominic Xavier Imperial, konfirma katak asuntu ne’e sei diskute durante série enkontru preparatóriu ba Simeira ASEAN nian. “Asuntu ne’e iha ona ajenda”, i Dominic Xavier Imperial hatete, hanesan fó sai husi The Jakarta Post.
Ministru Negósiu Estranjeiru Malázia nian, Mohamad Hasan, hatete ona katak nia sei lori kestaun kona-ba poluisaun ár ne’e ba nivel ASEAN nian, tanba nia impaktu ne’ebé aumenta ba beibeik iha saúde públika, edukasaun, no transporte aéreu.
Nia destaka katak mekanizmu sira ASEAN nian ne’ebé eziste atu rezolve dezastre naturál sira la rezolve espesifikamente kestaun sira haze nian iha sira-nia enkuadramentu jestaun dezastre nian.
Deklarasaun ida-ne’e hatudu importánsia atu hametin koordenasaun entre mekanizmu sira jestaun dezastre ASEAN nian no kooperasaun espesífika kona-ba jestaun poluisaun ár transfronteirisu nian.
ASEAN rasik iha ASEAN Agreement on Transboundary Haze Pollution (AATHP), akordu rejionál ida atu hasa’e kooperasaun iha prevensaun, monitorizasaun, no rezolve poluisaun haze ne’ebé kauza husi inséndiu floresta no rai.
Mekanizmu akordu ida-ne’e diferente husi Sentru AHA nia mandatu prinsipál, ne’ebé foka ba koordenasaun ajuda umanitária no jestaun ba dezastre sira.
Poluisaun ár ne’e relata katak afeta to’o nasaun ASEAN neen
Krize inséndiu ai-han ne’ebé akontese iha Indonézia hamosu preokupasaun rejionál hafoin haze ne’e espalla bá nasaun viziña oioin.
Tuir relatóriu oioin husi mídia internasionál sira, to’o loron 15 fulan-Outubru tinan 2026, pelumenus nasaun membru ASEAN neen ne’ebé la’ós Indonézia maka hetan afetadu husi haze mak Malázia, Singapura, Brunei Darussalam, Filipina, Tailándia, no Timor-Leste. Maski nivel espozisaun no evidénsia ligasaun ba inséndiu sira varia iha nasaun idaidak.
Iha Malázia, Governu taka ona eskola sira iha zona oioin tanba kualidade anin nian ne’ebé sai aat. Situasaun hanesan akontese ona iha Singapura, ne’ebé rejista aumentu signifikativu iha konsentrasaun partikula ki’ik sira PM2.5.
Relatóriu ida husi Reuters iha loron 14 fulan-Outubru tinan 2026, hatete katak konsentrasaun PM2,5 iha medida oras ida nian iha oeste Singapura nian atinje mikrograma 284 kada metru kúbiku, ne’ebé kategoriza hanesan aas tebes husi autoridade ambientál sira nasaun nian.
Entretantu, haze mós tuir informasaun to’o ona iha Brunei Darussalam no parte balun husi Filipina. Relatóriu sira kona-ba suar ne’ebé namkari to’o iha súl Tailándia nian hatudu liután extensaun husi preokupasaun rejionál, maski extensaun husi kontribuisaun inséndiu sira Indonézia nian ba kualidade ár lokál presiza nafatin verifikasaun meteorolójiku.
Iha Timor-Leste, Governu foti medida prekausaun sira hodi suspende temporariamente aprendizajen prezensiál durante loron tolu, hahú husi loron 15 to’o loron 17 fulan-Outubru tinan 2026, iha instituisaun ensinu públiku sira hotu hahú houi pré-eskolár to’o sekundáriu jerál no nivel tékniku vokasionál sira.
Polítika ida-ne’e implementa atu proteje estudante no manorin sira tuir preokupasaun sira kona-ba espozisaun ba partikula poluente sira husi inséndiu floresta iha rejiaun no nasaun viziña sira.
Situasaun ne’e demonstra katak impaktu husi inséndiu floresta la limita ona ba Indonézia de’it, maibé sai ona kestaun saúde públika no ambientál ne’ebé presiza koordenasaun transfronteirisu.
Iha preokupasaun rejionál ne’ebé aumenta, sistema monitorizasaun inséndiu floresta no rai-maran SiPongi husi Ministériu Floresta Indonézia nian rejista pontu manas hamutuk 20.334 iha Indonézia tomak iha oras 24 ikus ne’e, hanesan fó sai iha loron-kuarta (14 Outubru).
Iha relatóriu ida ho títulu Southeast asia’s Haze Crisis: Why the Fires Keep Returning ne’ebé publika iha loron 14 Outubru 2026, iha Asia Media Centre esplika katak krize haze iha Sudeste Aziátiku la’ós de’it hetan influénsia husi kondisaun tempu ne’ebé estremu, maibé mós relasiona ho kestaun sira ho jestaun rai-tetuk no hamoos rai ba atividade plantasaun nian.
Fenómenu El Niño, ne’ebé hamosu kondisaun sira ne’ebé manas liu no maran liu, aumenta ona risku ba inséndiu sira no komplika esforsu sira kombate inséndiu nian iha fatin oioin iha Indonézia.
Maibé, problema fundamentál seluk maka drenajen rai-henek nian ba plantasaun mina-palmeira no ai-horis industriál sira.
Asia Media Center mós fó sai katak inséndiu sira iha tinan ne’e fó impaktu maka’as ba saúde públika iha Indonézia. Hodi sita relatóriu ida husi BBC, kazu infesaun respiratória sira besik 175.000 maka rejista ona entre fulan-Jullu no Setembru 2026 no iha ligasaun ho impaktu sira husi inséndiu sira no poluisaun neon nian.
Relatóriu ne’e mós destaka katak inséndiu floresta no rai nian maka dezafiu ida ne’ebé akontese beibeik iha rejiaun. Iha 2015, Indonézia hetan inséndiu sira ne’ebé sunu maizumenus rai ektare millaun 2,6, tuir maizumenus ektare millaun 1,65 iha tinan 2019.
Situasaun ida-ne’e hatudu katak kontrola inséndiu floresta no rai-maran presiza medida sira ba tempu naruk, inklui proteje ekosistema turfa nian, prevene sunu rai, aplikasaun lei, no kooperasaun rejionál ne’ebé efetivu liu.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

