“Jornalista labele haree velosidade de’it maibé kredibilidade-responsabilidade mak sai prioridade”

DILI, 16 Outubru 2026 (TATOLI)—Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, husu jornalista sira tenke kontinua defende faktu no respeita étika jornalizmu iha ámbitu selebrasaun loron nasionál liberdade imprensa ba da-haat.
“Tanba ne’e, jornalista labele haree ba velosidade de’it maibé kredibilidade no responsabilidade mak tenke sai prioridade,” Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hateten liuhsi diskursu iha Sentru Konvensaun Dili (CCD, sigla protugés), ohin.
Signifika liberdade imprensa no liberdade espresaun importante tebes ba demokrásia. Maibé, liberdade ne’e tenke akompaña ho responsabilidade no respeitu ba direitu ema seluk nian.
“IX-Governu Konstitusionál rekoñese importánsia ba asesu informasaun ne’ebé loos, transparente no kredível, kombate fake news no desinformasaun. Presiza kooperasaun entre Governu, SEKOMS, Konselu Imprensa, mídia, organizasaun jornalista, eskola no sosiedade sivíl,” nia hateten.
Instituisaun públiku sira tenke fó asesu ba informasaun ofisiál ho klaru no iha tempu adekuadu. Maibé, kombate fake news la’ós atu taka ema-nia ibun ka limita krítika ba Governu. Liberdade imprensa iha direitu atu hato’o opiniaun tenke respeita. Objetivu mak ajuda povu atu distingue informasaun loos husi informasaun falsa.
“Tanba ne’e, ha’u enkoraja SEKOMS, Konsellu Imprensa, na’in-ba-media no parseiru dezenvolvimentu sira atu hametin kooperasaun iha formasaun jornalista, seguransa, teknolojia no sustentabilidade mídia,” nia rekomenda.
Tuir nia, presiza kria oportunidade ba jornalistas jovens sira, hasa’e kapasidade profisionál no apoia mídia atu bele servisu ho dignidade no independénsia. Governu tenke respeita independénsia redasaun no mídia tenke hala’o kna’ar ho integridade no responsabilidade.
“Ha’u hatene, servisu jornalista la fásil. Maske iha rekursu limitadu no dezafiu barak, imi kontinua servisu atu lori informasaun ba povu, kontinua defende faktu, respeita étika no tau interese públiku nu’udar prioridade,” nia hateten.
Aleinde ne’e, Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hato’o parabéns no apresiasaun ba jornalistas no traballadór mídia hotu, ne’ebé servisu loron-loron ho dedikasaun no responsabilidade atu lori informasaun ba povu.
“Loron Nasionál liberdade Imprensa la’ós de’it atu selebra profisaun jornalista nian, maibé mós atu hanoin kona-ba papel imprensa nian iha konstrusaun Estadu no Nasaun Timor-Leste,” Xanana hateten.
Konstrusaun Nasaun prosesu ida-ne’ebé hahú bainhira Timor-Leste hetan independénsia, nune’e agora presiza kontinua hametin instituisaun Estadu nian, dezenvolve povu nia koñesimentu no promove partisipasaun sidadaun nian.
“Liuhusi informasaun povu bele hatene programa Governu nian, desizaun husi Parlamentu Nasionál no problemas sira-ne’ebé afeta ba komunidade. Mídia iha papel importante hodi sai ponte entre Governu no Povu, hodi fó oportunidade ba sidadaun hotu atu hato’o sira-nia preokupasaun,” Xefe Governu subliña.
Nune’e, nia dehan, Governu tenke simu pergunta no krítika neʼebé bazeia ba faktu. Krítika konstrutiva bele ajuda Governu atu hadi’a servisu no responde ba povu ninia nesesidade.
“Iha tempu hanesan, jornalista mós tenke verifika informasaun, respeita étika profisionál no hato’o notísia ho loloos,” PM Xanana rekomenda.
Tanba, tuir nia, ohin loron,teknolojia dijitál, rede sosiál no Artifisiál Intelijénsia muda ona maneira atu hetan no fahe informasaun. Teknolojia fó oportunidade ba jornalista atu halo peskiza, analiza dadus maibé hasoru mós dezafiu hanesan fó sai notísia falsa, vídeo manipuladu no informasaun ne’ebé Al kria atu habosok públiku.
Prezidente Interina Konsellu Imprensa Timor-Leste, Suzana Cardoso, hateten ohin loron halibur hamutuk atu selebra loron nasionál liberdade imprensa no atu komemora trajédia Balibo Five ba da-51, neʼebé sai parte importante husi istória luta no rezisténsia povu Timor-Leste nian.
“Komemorasaun ida-ne’e la’ós de’it momentu atu selebra maibé mós oportunidade atu hanoin fila-fali ba sakrifísiu jornalista sira, avalia situasaun liberdade imprensa iha ita-nia rain no hafoun kompromisu hamutuk atu defende liberdade imprensa, liberdade espresaun no direitu públiku atu asesu ba informasaun,” Suzana Cardodo dehan.
Tuir nia, komemorasaun ida-ne’e sai momentu importante atu hanoin fila-fali ba istória no sakrifisiu jornalista sira, no atu hametin komprensaun katak liberdade imprensa iha valór fundamentál ba demokrásia, justisa no dezenvolvimentu nasaun nian.
“Konsellu Imprensa, tuir nia mandatu legál, iha responsabilidade atu promove liberdade imprensa, independénsia mídia, étika jornalístika no mekanizmu atu trata keixa no disputa iha área komunikasaun sosiál, tuir nia kompeténsia,” nia afirma.
PN aprova loron nasionál liberdade imprensa
Anets ne’e, Parlamentu Nasionál (PN), tersa (24 Maiu 2022) ne’e, aprova projetu rezolusaun Parlamentu Nasionál númeru 95/V(4a)-institui loron Nasionál Liberdade Imprensa iha 16 outubru, nune’e kada tinan bele selebra.
“Rezultadu votasaun a-favór 49, kontra no abstensaun 0, nune’e projetu rezolusaun Parlamentu Nasionál númeru 95/V(4a)-kona-ba loron Nasionál Liberdade Imprensa aprovadu,” Prezidente Parlamentu Nasionál, Aniceto Longuinhos Guterres Lopes, deklara liuhosi reuniaun plenária Parlamentu Nasionál.
Komemorasaun ne’e hodi fó rekoñesimentu ba jornalista estranjeiru sira-neʼebé mate iha tempu okupasaun Indonézia ne’ebé halo servisu iha órgaun komunikasaun sosiál oioin hodi fó sai kauza Timor-Leste to’o hetan auto-determinasaun ka ukun rasik an, no liberdade imprensa ba órgaun komunikasaun sosiál, direitu informasaun livre asegura informasaun ne’ebé hatuur ona iha konstituisaun.
Trajédia “Balibo Five”
Loron liberdade imprensa fó lembra mai ita atu hanoin hikas kona-ba trájedia “Balibo Five” ne’ebé jornalista na’in-lima hetan oho husi militár Indonézia iha Balibo iha loron 16 fulan-Outubru 1975.
Jornalista na’in-lima (5) ne’ebé mate iha trajédia “Balibo Five” ne’e mak hanesan; Greg Shackleton (reportér) ho idade 29, Tony Stewart (gravadór lian) ho idade 21, Gary Cunningham (cameraman) hosi mídia HSV-7 (Seven Network) Melbourne ho idade 27, Brian Peters (camera man) ho idade 26 no Malcolm Rennie (reportér) hosi mídia TCN-9 (Nine Network) Sydney ho idade 29.
Jornalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenes

