Top

Loron Mundiál Ai-han: Diversifika produtu lokál atu hametin seguransa alimentár

Produtu lokál. Foto/Arminda Fonseca.

DILI, 16 Outubru 2026 (TATOLI) – Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta (MAPPF), Konsellu Nasionál ba Soberania, Seguransa Ai-han no Nutrisaun iha Timor-Leste (KONSSANTIL) no parseiru dezenvolvimentu sira komemora Loron Mundiál Ai-han ho tema nasionál “Investe iha Inovasaun Garante Seguransa Ai-han no Nutrisaun”, no tema internasionál “Innovate today, Nourish tomorrow”.

Atvidade ne’e hala’o iha Salaun Três de Março Maubai, Komoro, Dili, ne’ebé hetan abertura husi Vise-Primeiru-Ministru, Mariano Assanami Sabino.

Iha selebrasaun ne’e nia hatete seguransa ai-han no nutrisaun sai asuntu importante tebes, tanba atu hasa’e konxiénsia no bolu atensaun komunidade internasionál nian kona-ba problema ai-han iha nivel rejionál, nasionál no globál.

“Momentu ida-ne’e hanesan oportunidade ita atu renova ita-nia kompromisu, reafirma ita-nia pozisaun, hametin koordenasaun kolobora atu ita kontinua serbisu hamutuk ba objetivu ne’ebé ita hakarak atinje”, Assanami hatete.

Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta (MAPPF), Konsellu Nasionál ba Soberania, Seguransa Ai-han no Nutrisaun iha Timor-Leste (KONSSANTIL) no parseiru dezenvolvimentu sira komemora Loron Mundiál Ai-han. Foto/Arminda Fonseca.

Nia dehan dezafiu boot ne’ebé ohin loron mundu, inklui Timor-Leste hasoru mak situasaun El Niño ne’ebé sei afeta ba setór agríkola tanba bele hamosu bailoron naruk no falta bee, no rezulta menus produsaun ai-han.

“Tanba ne’e, ita presiza buka dalan atu adapta ba situasaun ne’e, inklui muda ita-nia mentalidade kona-ba ai-han ne’ebé ita konsumu”, nia dehan.

Governante ne’e dehan iha tempu bailoro naruk sei afeta ba produsaun ai-han iha rai-laran, tanba ne’e tenke aproveita rekursu lokál sira ne’e no diversifika atu hametin seguransa ai-han.

Assanami mós husu ba MAPPF atu hametin seguransa ai-han no nutrisaun mak asuntu importante tebes, no ida-ne’e dignidade misaun no responsabilidade Governu nian. Tanba ne’e, tenke investe iha jerasaun foun, tanba sira mak futuru nasaun nian.

“Ita presiza hametin komunikasaun no estabelese sistema ai-han ne’ebé di’ak atu garante katak ai-han nutritivu bele to’o ba povu ho seguru no kualidade ne’ebé di’ak. Ita tenke kria no dezenvolve sistema ai-han ne’ebé integra prosesu tomak hahú husi preparasaun rai, kuda, kolleta produtu, transporta, armazenamentu to’o ba distribuisaun iha merkadu”, nia dehan.

Ministru Agrikultura, Pekuária, Peska no Flores, Marcos da Cruz, hatete iha selebrasaun data ne’e oportunidade atu avalia progresu, rekoñese dezafiu sira no hametin kompromisu atu kombate hamlaha, inseguransa ai-han no má nutrisaun iha nasaun ne’e.

“Tema tinan ida-ne’e fó mensajen klara katak investimentu no desizaun ne’ebé ita foti ohin sei determina sistema ai-han no kualidade moris ba jerasaun sira tuirmai. Inovasaun la’ós de’it kona-ba teknolojia moderna ka ekipamentu karun, inovasaun mós signifika hadi’a maneira ita kuda hare, batar, modo no ai-fuan, hakiak animál, kaer ikan no dezenvolve akuakultura, jere bee no rai, armazena no prosesa produtu lokál, redús lakon iha pós-kolleta, no liga prodútór ho merkadu”, nia realsa.

Nia salienta katak situasaun seguransa ai-han iha mundu hatudu katak presiza haree seguransa ai-han ho perspetiva neʼebé luan. Tuir relatóriu The state of food security and nutrition in the world 2026, iha tinan 2025, ema liu millaun 645 kontinua enfrenta hamlaha, liu billaun 2,1 hasoru inseguransa ai-han moderada ka severa, no liu billaun 2,7 seidauk iha kapasidade finanseira atu hetan dieta saudavel.

Tuir nia, dadus hirak-ne’e hatudu katak seguransa ai-han la’ós de’it kona-ba disponibilidade ai-han, maibé mós asesu ba ai-han ne’ebé nutritivu, no disponivel durante tinan tomak.

“Ita presiza kombate má nutrisaun tanba falta ai-han ka nutriente, no mós nutrisaun la saudavel ne’ebé aumenta risku moras la hada’et hanesan diabetes no moras kardiovaskulár”, nia afirma.

Nia relata katak iha setór agrikultura, pekuária, peska no floresta mak fonte importante ba ai-han, empregu no rendimentu ba família barak, liuliu iha área rurál, no iha kapasidade atu diversifika ekonomia, dezenvolve empreza lokál no hamenus vulnerabilidade hasoru presaun ekonomia no mudansa klimátika.

Iha setór agrikultura, produtividade haree aumenta husi tonelada 1,7 kada ektare iha tinan 2005 ba tonelada 3,7 iha tinan 2026, enkuantu produtividade batar aumenta husi tonelada 1,3 ba 2,8 kada ektare iha períodu hanesan.

Iha tinan 2026, área kultivada haree ektare 40.210 no batar ektare 43,876, ne’e inklui iha segunda époka.

Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta (MAPPF), Konsellu Nasionál ba Soberania, Seguransa Ai-han no Nutrisaun iha Timor-Leste (KONSSANTIL) no parseiru dezenvolvimentu sira komemora Loron Mundiál Ai-han. Foto/Arminda Fonseca.

Iha 2025, produsaun modo atinje tonelada 26.304 no produsaun ai-fuan lokál tonelada 15.700. Maski iha progresu, produsaun doméstika seidauk natoon atu responde ba nesesidade nasionál.

Tanba ne’e, Governu ho parseiru sira kontinua halo esforsu hodi hasa’e produtividade, hadi’a irrigasaun, hametin servisu estensaun, no redús lakon iha pós-kolleta.

Iha setór pekuária, dadus 2025 hatudu katak produsaun na’an karau no bibi husi matadouru atinje tonelada 156, na’an fahi lokál tonelada 120, no manu broiler tonelada 366. Iha setór peska no akuakultura, kapturasaun ikan tasi atinje tonelada 7.718, enkuantu produsaun ikan husi kolam no akuakultura atinje tonelada 3.360.

Iha komérsiu no esportasaun, kafe kontinua sai produtu prinsipál importante ba rendimentu família rurál no ekonomia nasionál.

“Iha 2025, ita esporta kafe arábika tonelada 4.724 no robusta tonelada 667, aleinde produtu seluk hanesan kamii tonelada 3.135, kopra tonelada 2.735, akar musan tonelada 1.121, maek tonelada 770 no cengkeh tonelada 63”, nia relata.

Iha komemorasaun Loron Mundiál Ai-han ne’e realiza mós feira ne’ebé grupu agrikultór sira aprezenta ai-han sira husi proutu lokál ne’ebé transforma ba dosi, ai-moruk no seluk tan.

Prezidente KONSSANTIL ,Comar Mendonça, hatete feira agríkola ida-ne’e atu hatudu produtu agríkola sira, promove produsaun lokál, no hasa’e konxiénsia públika kona-ba importánsia husi agrikultura sustentavel no valoriza ai-han ne’ebé prodús iha rai-laran.

Jornalista: Arminda Fonseca

Editora: Maria Auxiliadora

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!