Ezekusaun OJE 2026 husi MTA atinje 71,2%

DILI, 19 Outubru 2026 (TATOLI) – Ministériu Turizmu no Ambiente (MTA) ezekuta ona 71,2% husi Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2026 husi montante orijen $9.765.083.
Montante ne’e aloka ba saláriu no vensimentu $4.048.514 (ezekuta 64%), bens no servisu $ .374.294 (52%), transferénsia públika $540.876 (48%), kapitál menór $20.200 (100%), no kapitál dezenvolvimentu $ 871.199 (25%).
“Dadus ne’e hatudu katak presiza monitoriza ho rigór, liuliu projetu kapitál no prosesu aprovizionamentu. Avaliasaun labele haree de’it ba osan ne’ebé gasta ona, tenke haree mós ba progresu fíziku, kualidade implementasaun no benefísiu ne’ebé komunidade simu”, Koordenadór-Jerál husi Gabinete Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku (MKAE), Jorge Martins, hatete bainhira halo audiénsia públika ho Komisaun C ba Asuntu Finansa Públika iha Parlamentu Nasionál.
Iha tinan ne’e, ministériu implementa programa tolu mak funsionamentu no dezenvolvimentu institusionál ne’ebé apoia jestaun administrativa, rekursu umanu no kapasidade téknika.
Programa protesaun no konservasaun ambientál ne’ebé foka ba área protejida, konservasaun flora no fauna, protesaun abitat no edukasaun ambientál, jestaun parke krokodilu iha Lagoa We Malae-Atabae, konservasaun flora no fauna iha Hera no estudu ba sistema dezalinizasaun bee tasi iha Kristu Rei no Jaku.
Pograma turizmu ne’ebé hala’o fiskalizasaun no monitorizasaun ba atividade jogu, ne’ebé reseita husi atividade ne’e entre Janeiru no Setembru 2026 atinje $3.336.053,46, no setór ne’e emprega traballadór na’in-4.280.
Dadus ne’e hatudu importánsia ekonómika setór nian no mós nesesidade atu hametin fiskalizasaun, kumprimentu regulamentu no sistema dijitál ba jestaun dadus.
Iha turizmu komunitáriu, ema na’in-152, kompostu husi feto 95 no mane 57 iha Seloi Kraik no Leorema, partisipa iha sensibilizasaun kona-ba turizmu komunitáriu no ekolojia. Aleinde ne’e, grupu 14 ne’ebé avalia viavel hetan apoiu no sei presiza akompañamentu atu transforma apoiu ne’e ba atividade ekonómika no rendimentu sustentavel.
Nune’e mós iha promosaun destinasaun, MTA apoia eventu kultura no atividade komunitária iha Ataúru no grupu benefisiáriu 14 iha munisípiu oioin. “Grupu sira simu ona 40% husi orsamentu atribuídu, tanba ne’e monitorizasaun presiza asegura fundu uza tuir objetivu. MTA instala ona sinalizasaun turístika 91 iha zona leste no sentrál, no planeia instala tan 42 iha zona oeste iha 2027”, nia informa.
Prioridade investimentu turizmu no ambiente
Jorge Martins salienta katak, ba 2027–2030, programa investimentu plurianuál iha valór indikativu $22.324.475. Iha infraestrutura turístika, prioridade zona orientál inklui melloria pouzada Tutuala, fasilidade iha Foho Matebian, Praia Kaibada, sentru informasaun turístika Baukau no bee-manas Uaikana ho alokasaun $2.975.000.
Ba zona osidentál foka ba Loes, Atabae, Batugade, pouzada no forte Maubara, Kaitehu no bee-manas Marobo ho montante $3.200.000. Zona sentrál inklui sentru informasaun, fatin deskansa, akomodasaun Seloi Kraik, Santuáriu Ramelau no projetu kulturál sira ho osan $6.770.000.
Ba konservasaun ambientál, aloka $4.704.475 ba jestaun parke krokodilu iha Atabae, konservasaun flora no fauna iha Hera no sistema dezalinizasaun bee tasi iha Kristu Rei no Jaku. “Projetu sira tenke iha estudu viabilidade, dezeñu tékniku, lista kuantidade obra (BoQ) no prosesu aprovizionamentu kompletu”, nia realsa.
Aleinde ba marketing internasionál, MTA planeia aloka $325.000 ba website, marketing dijitál, branding, publisidade no relasaun públika, no $2.000.000 ba feira komersiál no roadshow internasionál.
Ba rekursu umanu no setór privadu, proposta inklui $800.000 ba apoiu sentru treinamentu ospitalidade no turizmu, $900.000, ba kapasitasaun $650.000, servisu profisionál no estudu $2.350.000.
Nia realsa katak, ba 2027, prioridade jerál MTA mak hametin planeamentu no monitorizasaun mensál no trimestrál, kompleta dokumentu tékniku no aprovizionamentu antes hahú projetu, monitoriza grupu benefisiáriu no transferénsia públika, hadi’a promosaun, sinalizasaun no kualidade servisu turístiku, asegura protesaun ambientál la’o hamutuk ho dezenvolvimentu turizmu no hametin transparénsia, dadus finanseiru verifikadu no ligasaun entre gastu no rezultadu fíziku.
Tuir dokumentu livru orsamentál, ne’ebé Tatoli asesu, ba tinan fiskál 2027 MTA prevee $13.390.836 hodi aloka ba saláriu no vensimentu $4.048.514, bens no servisu $5.541.879, transferénsia públika $1.119.576.
Orsamentu ne’e finansia programa funsionamentu no dezenvolvimentu instituisionál ho ninia subprograma tolu.
Programa protesaun no konservasaun ambiente ho subprograma haat hanesan edukasaun ambientál, konservasaun biodiversidade, alterasaun klimátika no ozonu, mobilizasaun rekursu no investimentu ba merkadu karbonu.
Programa turizmu ho subprograma neen, kontrolu regularizasaun no industrializasaun atividade jogu rekreativu, promosaun Timor-Leste hanesan distinu turístiku, dezenvolvimentu turizmu baze komunitária, dezenvolvimentu no jestaun instalasaun turístika, dezenvolvimentu setór turizmu iha área turizmu, no polítika dezenvolvimentu turizmu iha Timor-Leste.
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora

