Indonézia no Japaun hametin kapasidade Alfándega Timor-Leste ba ASEAN

DILI, 19 Outubru 2026 (TATOLI) – Governu Indonézia, iha kolaborasaun ho Japaun, hala’o treinamentu tékniku ba ofisiál Autoridade Aduaneira Timor-Leste (AA/Alfándega) hodi hasa’e kapasidade institusionál, hametin kompriensaun kona-ba regulamentu komérsiu livre, no prepara sistema alfándega nasionál ba integrasaun merkadu ASEAN iha Janeiru 2028.
Formasaun ne’e destina ba Kapasitasaun kona-ba Akordu Komérsiu Livre (FTA, sigla inglés) no Regra Orijen (ROO, sigla inglés), ne’ebé hala’o iha Sentru Kulturál Indonézia, iha Dili.
Treinamentu ne’e rasik hetan marka prezensa peritu na’in-sanulu husi Diresaun-Jerál Alfándega no Impostu Espesiál Konsumu husi Ministériu Finansa Indonézia nian no formadór na’in-rua husi Japaun.
Enkarregadu ba Negósiu Embaixada Indonézia nian iha Dili, Raden Sakunto Paksi, haktuir katak formasaun ne’e halo parte iha kompromisu Indonézia nian hodi kapasita ofisiál Alfándega Timor-Leste, partikularmente iha adaptasaun sistema komérsiu nasionál ba regulamentu ASEAN nian.

Tuir nia, Indonézia no Timor-Leste rekoñese katak prosesu integrasaun ekonómika ASEAN presiza halo ajustamentu oioin, partikularmente iha implementasaun akordu komérsiu livre no prosedimentu aduaneiru ne’ebé aliña ho padraun rejionál.
“Timor-Leste ho Indonézia rekoñese katak iha prosesu integrasaun Timor-Leste nian iha ASEAN, buat barak maka tenke ajusta ho sistema ASEAN nian ne’ebé iha, liuliu kona-ba komérsiu livre. Ne’e hanesan esforsu ida husi Indonézia ho Timor-Leste hodi prepara Timor-Leste ba integrasaun iha merkadu ASEAN nian iha Janeiru 2028”, nia esplika.
Aleinde Indonézia, Governu Japaun mós fó tulun ba atividade ne’e hodi haruka peritu na’in-rua fahe koñesimentu no esperiénsia kona-ba prátika alfándega internasionál.
Diretora Kooperasuan Internasionál Matéria Alfándega no Impostu Espesiál Konsumu husi Diresaun-Jerál Alfándega Indonézia, Anita Iskandar, esplika katak formasaun durante semana rua ne’e ho objetivu atu haforsa téknika ofisiál Autoridade Alfándega Timor-Leste nian iha kompriensaun kona-ba regulamentu komérsiu transfronteirisu oioin.
“Ami hakarak harii kapasidade institusionál iha Autoridade Aduaneira Timor-Leste nian, partikularmente iha dezenvolvimentu téknika. Ami hakarak ajuda ami-nia kolega sira atu komprende di’ak nune’e sira bele fasilita prosesu integrasaun tomak iha ASEAN”, nia hatete.
Tuir Anita, aspetu importante ida husi integrasaun ekonómika ASEAN nian maka komprende Regra sira Orijen nian, ne’ebé determina se produtu ida prienxe rekizitu sira ba fasilidade tarifa preferensiál sira tuir akordu komersiál balun.

Nia esplika katak ASEAN iha akordu komérsiu iha sasán sira ne’ebé regula mekanizmu tarifa preferensiál sira, enkuantu regra sira orijen nian bele diferente iha akordu komérsiu livre ididak ho nasaun parseiru sira.
“Atu komprende akordu sira ne’e, buat ida ne’ebé importante liu maka Regra sira Orijen nian, ne’ebé determina orijen husi sasán ida, nune’e bele rekoñese hanesan orijen husi ASEAN, ne’ebé iha nia regra rasik”, nia esplika.
Anita hatutan katak ASEAN mós iha akordu komersiál ho parseiru oioin, inklui Xina, Koreia Súl, no Índia, ne’ebé idaidak aplika regra orijen ne’ebé la hanesan.
Vise-Ministra Finansa, Regina de Jesus de Sousa, subliña katak formasaun ne’e la’ós de’it ho objetivu atu hasa’e abilidade téknika, maibé sai mós hanesan investimentu estratéjiku hodi hametin instituisaun públika sira, fasilita komérsiu, no prepara Timor-Leste hodi partisipa ho kompeténsia iha ekonomia rejionál no internasionál.
Tuir nia, Autoridade Aduaneira hala’o papél estratéjiku iha prosesu integrasaun ekonómika ASEAN nian, la’ós de’it iha kontrolu fronteira no kobransa reseita Estadu nian, maibé mós iha fasilita komérsiu lejítimu, proteje ekonomia nasionál, no garante kumprimentu ba regulamentu komérsiu nian.
Regina mós husu atu Indonézia kontinua fó apoiu ba modernizasaun sistema administrasaun alfándega, simplifika prosedimentu esportasaun-importasaun, hasa’e reseita doméstika, no troka koñesimentu no prátika di’ak liu entre autoridade aduaneira nasaun rua nian.
Nia subliña katak prontidaun ba integrasaun ekonómika ASEAN tenke fó benefísiu tanjivel ba komunidade, inklui habelar oportunidade ba empreza mikro, ki’ik, no médiu (MSMEs) atu hasa’e produsaun no esporta produtu lokál.

“Governu tenke garante katak empreza lokál sira la’ós hanesan konsumidór de’it husi produtu importadu sira, maibé iha mós kapasidade hodi prodúas no esporta produtu sira Timor-Leste nian ba merkadu rejionál no internasionál sira”, nia subliña.
Regina mós fó hanoin ba partisipante sira atu utiliza ho ativu formasaun semana rua ne’e, hodi uza esperiénsia no koñesimentu husi péritu sira Indonézia no Japaun nian hodi implementa iha sira-nia serbisu loroloron.
Embaixadór Japaun iha Timor-Leste, Yamamoto Yasushi, afirma katak Japaun iha kompromisu atu habelar kooperasaun téknika iha ámbitu alfándega tuir nesesidade Timor-Leste nian ne’ebé buras iha prosesu integrasaun ekonómika ASEAN nian.
Envolvimentu Japaun nian iha formasaun ne’e mai husi diskusaun entre funsionáriu Ministériu Finansa Japaun nian ho adidu Alfándega Indonézia nian iha Tókiu, ne’ebé propoin kooperasaun hamutuk hodi fó apoia ba Timor-Leste.
Yamamoto fó sai katak antes ne’e Japaun fó ona apoiu diretu ba Autoridade Alfándega Timor-Leste, liuhusi Ajénsia Kooperasaun Internasionál Japaun (JICA) iha kolaborasaun ho Organizasaun Mundiál Alfándega (OMK).
Aleinde ne’e, Ministériu Finansa Japaun nian mós hala’o ona workshop kona-ba koñesimentu alfándega báziku iha Timor-Leste no programa formasaun ba ofisiál alfándega sira iha Japaun.
“Japaun fó prioridade ba ASEAN ba koperasaun téknika iha ámbitu alfándega nian. Enkuantu Timor-Leste avansa ba integrasaun iha ASEAN, Japaun esplora ativamente dalan sira hodi habelar nia apoiu hodi hatán ba nesesidade sira ne’ebé evolui”, Yamamoto hatete.
Nia salienta katak Japaun sai nafatin hanesan parseiru ne’ebé komprometidu no prontu atu dezenvolve hamutuk ho Timor-Leste no Indonézia hodi kria rejiaun ida ne’ebé seguru, estavel, no próspera.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

