Timor-Leste prepara faze hitu ba Planeamentu Territóriu Mariña Nasionál

DILI, 19 Outubru 2026 (TATOLI) – Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska, no Floresta (MAPPF) prepara hela faze hitu husi ordenamentu territóriu mariña nasionál hodi garante utilizasaun ordenadu, sustentavel ba área marítima sira, no ekilíbriu entre interese ekonómiku, sosiál no ambientál no protesaun.
Faze hitu ne’e trasa ona iha Matadalan Tékniku Planeamentu Territóriu Marítimu nian, ne’ebé dezenvolve nu’udar matadalan tékniku ba Governu no parte interesada oioin hodi dezenvolve Maritime Spatial Planning (MSP) iha Timor-Leste.
Dokumentu, ne’ebé lansa iha loron 30 fulan-Setembru tinan 2026, husi Governu no Konservasaun Internasionál, esplika katak planeamentu territóriu tasi nian nesesáriu tanba atividade oioin iha tasi nasionál sira habelar, inklui peska, akuakultura, turizmu, transporte, konservasaun, esplorasaun petróleu no rekursu minerál sira, no dezenvolvimentu infraestrutura marítima sira.
Husi faze hitu ne’e ba etapa dahuluk mak prepara enkuadramentu planeamentu báziku, inklui estabelese knaar institusionál sira, estabelese Grupu Traballu Tékniku (TWG,sigla inglés), dezenvolve planu serbisu, orsamentu, kalendáriu implementasaun, no determina eskala ba área planeada.
Faze daruak, foka ba rekolla no halibur dadus kona-ba kondisaun ambientál no sosioekonómiku, atividade setoriál, utilizasaun espasiál tasi nian, no informasaun husi komunidade iha tasi-ibun. Dadus ida-ne’e sei uza hanesan baze ida ba foti desizaun bazeia ba evidénsia.
Faze datoluk, Governu halo análize dadus no planeamentu hodi identifika kondisaun territoriál tasi nian, utilizasaun potensiál, adekuasaun atividade oioin, konflitu potensiál entre setór sira, no alokasaun espasiál marítima alternativu sira.
Dahaat envolve konsulta públika ne’ebé envolve ajénsia Governu nian, komunidade tasi-ibun, setór privadu, akadémiku, organizasaun sosiedade sivíl, no parte relevante sira seluk hodi fó input kona-ba planu utilizasaun espasu tasi nian.
Iha faze dalimak, envolve dezenvolvimentu dokumentu finál sira, nomeadamente Planu Situasionál no Planu Alokasaun, ne’ebé sai hanesan instrumentu prinsipál sira hodi deskreve kondisaun sira utilizasaun espasiál tasi nian no regula ninia utilizasaun.
Faze daneen, foka ba dezenvolve sistema monitorizasaun no avaliasaun hodi garante katak implementasaun planeamentu bele avalia periodikamente, enkuantu etapa hitu kobre prosesu ratifikasaun no aprovasaun planu tuir enkuadramentu legál ne’ebé aplikavel.
Diretór-Jerál Peska, Akikultura no Jestaun Rekursu Akuátiku husi MAPPF, Acácio dos Santos, iha ninia introdusaun ba dokumentu ne’e subliña importánsia planeamentu kolaborativu hodi hamenus konflitu kona-ba uzu tasi nian enkuantu proteje abitat sira ne’ebé apoia atividade peska no dalan migrasaun mamíferu tasi nian.
“Haforsa jestaun territóriu marítimu, presiza kolaborasaun kontínua entre Governu, komunidade tasi-ibun, universidade sira, organizasaun sira sosiedade sivíl, no setór privadu, konsidera katak laiha instituisaun ida de’it maka bele planeia utilizasaun tasi nian ho independente”, nia hatete.
Legalmente, dezenvolvimentu ordenamentu territóriu mariña Timor-Leste nian bazeia ba Dekretu númeru 15/2026 kona-ba baze sira planeamentu no jestaun territóriu marítima nasionál nian, ne’ebé apoia dezenvolvimentu Planu Situasionál no Planu Alokasaun nian.
Planeamentu ne’e mós relasiona ho Polítika no Planu Asaun Ekonomia Azúl Timor-Leste nian 2025–2035, ne’ebé koloka jestaun espasiál tasi nian nu’udar instrumentu ba koordenasaun atividade ekonómika sira no mantein sustentabilidade rekursu tasi nian.
Matadalan tékniku ne’e dezenvolve liuhusi kolaborasaun entre MAPPF, Konservasaun Internasionál Timor-Leste, no Programa Siénsia no Polítika Tasi-ibun nian husi Universidade California Santa Cruz, ho apoiu husi projetu Solusaun ba Reziliénsia Tasi no Tasi-ibun iha Triángulu Korál (SOMACORE).
Matadalan ida-ne’e fornese ba Timor-Leste pontu referénsia ida ba dezenvolvimentu graduál planeamentu territóriu marriña nasionál, hodi konsidera nesesidade dezenvolvimentu ekonómiku, protesaun ekosistema, no interese komunidade sira ne’ebé dependente ba rekursu tasi nian.
Hasoru peska illegál iha Ttimor-Leste, peskadór eskala ki’ik sai foku iha planu asaun konservasaun tasi
Governu Timor-Leste mós tau ona prioridade atu halakon peska illegál no hametin kapasidade peskadór eskala ki’ik nian nu’udar parte ida husi ninia prioridade nasionál jestaun rekursu tasi nian to’o tinan 2030, nune’e bele mantein sustentabilidade peska nian no hadi’a seguransa ai-han ba komunidade iha kosteira.
Kompromisu ida-ne’e hateten iha Planu Asaun Nasionál 2.0 (NPOA 2.0) ba períodu 2025–2030, ne’ebé prepara iha kuadru Inisiativa Triángulu Korál nian kona-ba Resife Korál, Peska no Seguransa Ai-han (CTI-CFF, sigla inglés), kolaborasaun rejionál ida ne’ebé foka ba protesaun ekosistema tasi nian, seguransa ai-han sustentavel no peska.
Tuir dokumentu ne’e, Timor-Leste iha alvu redusaun iha Peska illegál, La Relatadu, no La Reguladu (Illegal Unreported and Undregulated Fishing-IUU Fishing) to’o tinan 2030 liuhusi aumentu patrullamentu marítima, reforsa koordenasaun entre ajénsia sira, hadi’a polítika sira, no troka informasaun.
Planu asaun ne’e inklui mós hametin fiskalizasaun ba atividade ró peska nasionál no estranjeiru, inklui hasa’e kapasidade ofisiál inspesaun peska nian, dezenvolve prosedimentu operasionál, no utiliza sistema monitorizasaun ne’ebé efetivu liu.
Etapa alvu ida ba tinan 2027 mak atualiza Planu Asaun Nasionál ba Kombate Peska Ilegál, habelar mekanizmu sira ba públiku atu relata atividade peska ilegál iha tasi Timor-Leste nian.
Aleinde ne’e, Governu planeia atu hametin instalasaun sira vijilánsia nian iha tasi sira iha parte súl nian iha to’o 2030, inklui uza kámara sira, radar, no instalasaun monitorizasaun sira seluk hodi apoia esforsu sira hodi prevene atividade peska ilegál sira.
Iha nivel rejionál, planu ne’e mós enkoraja aumentu kooperasaun ho organizasaun internasionál no parseiru sira iha troka informasaun, dezenvolvimentu polítika konjunta, no rezolve dezafiu sira iha jestaun peska transfronteirisu.
Aleinde foka ba aplikasaun lei, NPOA 2.0 mós foka ba hametin grupu peskadór sira ho eskala ki’ik liuhusi kapasitasaun ba jestaun rekursu tasi nian ne’ebé bazeia ba ekosistema no partisipasaun komunidade nian.
Governu iha alvu atu hasa’e kapasidade grupu peskadór sira iha área tasi-ibun norte no súl to’o tinan 2030, liuhusi implementa aprosimasaun integradu ba jestaun peska bazeia ba ekosistema, jestaun rekursu bazeia ba komunidade, no jestaun tasi-ibun.
Inisiativa ida-ne’e ho objetivu atu hametin envolvimentu peskadór nian hodi mantein sustentabilidade rekursu peskeiru nian, enkuantu simultaneamente hasa’e kapasidade komunidade iha tasi-ibun hodi jere área tasi nian ne’ebé fornese sira-nia moris.
Iha setór ekonomia komunitária, planu asaun nasionál mós alvu reforsa polítika sira no fó apoiu tékniku no finanseiru hodi hasa’e produtividade, abilidade, koñesimentu, no rendimentu komunidade iha kosteira liuhusi atividade ekonómika sustentavel.
Dokumentu ne’e subliña mós importánsia husi peska tradisionál ho eskala ki’ik no akikultura sustentavel hodi apoia seguransa ai-han nasionál, inklui dezenvolvimentu husi relatóriu sira kona-ba estadu produsaun peska nian no nia kontribuisaun ba nesesidade komunidade nian.
Aleinde ne’e, Governu planu atu avalia rekursu no oportunidade negósiu sustentavel, dezenvolve parseria Governu-privadu, no implementa inisiativa finansiamentu hodi apoia moris komunidade tasi-ibun nian to’o tinan 2030.
Planu asaun ne’e fó prioridade ba hamenus peska ilegál no haforsa kapasidade peskadór eskala ki’ik nian nu’udar área xave rua ba jestaun peska nasionál, ho implementasaun presiza koordenasaun entre Governu, ajénsia reguladora sira, grupu peskadór sira, no parseiru dezenvolvimentu sira.
Liuhusi alvu sira-ne’e, Timor-Leste buka atu garante katak utilizasaun rekursu peska nian la’ós de’it fó apoiu ba protesaun ekosistema tasi nian, maibé mós hametin seguransa ai-han no sustentabilidade moris komunidade tasi-ibun nian iha tempu naruk.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

