Governu kontinua kontrola importasaun refrijerante R-22-AC iha Timor-Leste

DILI, 20 Outubru 2026 (TATOLI)—Governu liuhusi Ministériu Turizmu no Ambiente (MTA), fó importánsia kontrolu ba importasaun substánsia refrijerante sira-ne’ebé bele estraga kamada ozonu, inklui refrijerante tipu R-22 ne’ebé uza iha ekipamentu balun hanesan aá-kondisionadu (AC) no frigorífiku.
Diretór Nasionál Mudansa Klimátika, Carlos Conceição, esplika fiskalizasaun ba substánsia refrijerante sira la’ós de’it desizaun administrativu husi Governu, maibé mós parte husi implementasaun regulamentu nasionál atu proteje ambiente no saúde públika.
“Refrijerante tipu R-22 labele importa, ne’e la’ós tanba ami-nia hakarak rasik maibé tanba iha regulamentu ne’ebé tenke kumpre,” Diretór ne’e relata iha abertura semana ozonu iha Timor Plaza, ohin.
Nia refere bazeia ba Dekretu-Lei Númeru 36/2012 nu’udar baze legál ba kontrolu substánsia kimika sira ne’ebé bele estraga kapa ozon, inklui liuhusi mekanizmu fiskalizasaun importasaun.
“Governu kontinua servisu hamutuk ho autoridade Alfándega atu asegura katak substánsia refrigerante ne’ebé tama ba Timor-Leste bele hetan kontrolu tuir dispozisaun legál ne’ebé vigora,” dirijente ne’e deklara.
Aleinde fiskalizasaun importasaun, Governu mós fó atensaun ba hasa’e kapasidade tékniku sira ne’ebé trata ekipamentu refrijerasaun.
Nia esplika, formasaun téknika presiza atu asegura katak gás refrijerante ne’ebé iha ekipamentu AC no frigorífiku la husik sai ba atmosfera ho maneira ne’ebé la loos durante prosesu manutensaun ka reparasaun.
“Ami durante ne’e servisu hamutuk atu fó formasaun ba tékniku sira kona-ba oinsá halo manutensaun ho maneira ne’ebé loos, atu nune’e substánsia kimika ne’ebé uza iha AC no frigorífiku la husik sai de’it ba atmosfera no estraga kapa ozon,” nia esplika.
Iha parte seluk, Kordenadór Jerál Ambiente, Alves Gomes Martins, hateten protesaun ba kamada ozonu mak responsabilidade hamutuk entre Governu, emprezáriu sira, tékniku sira no komunidade.
“Timor-Leste kontinua hala’o kompromisu internasionál liuhusi Protokolu Montreal atu hamenus utilizasaun substánsia kimika sira-ne’ebé iha impaktu negativu ba kapa ozon,” koordenadór ne’e informa.
Iha implementasaun kompromisu ne’e, Governu servisu hamutuk ho Alfándega, Institutu Nasionál Dezenvolvimentu Mão-de-Obra (INDMO), no parseiru dezenvolvimentu internasionál sira, hanesan Programa Dezenvolvimentu Nasoins Unidas (UNDP) no Programa Ambiente Nasoins Unidas (UNEP).
“Kooperasaun ne’e inklui apoiu tékniku, hasa’e kapasidade no hametin koñesimentu kona-ba oinsá trata ekipamentu refrijerasaun ne’ebé kontein substánsia ki
Ímika perigu sira,” nia dehan.
Tanba ne’e, nia mós fó atensaun ba papél husi benefisiáriu na’in-30 ne’ebé simu apoiu liuhusi programa ekipamentu tékniku. Sira ne’e espera atu sai ezemplu ba komunidade iha utilizasaun no tratamentu ekipamentu refrijerasaun ho responsabilidade.
“Responsabilidade ne’e la’ós Governu nian de’it, maibé responsabilidade ita hotu nian. Kontribuisaun kiik ida-idak ne’ebé ita halo ho kontinuidade bele fó impaktu pozitivu ba futuru Timor-Leste,” nia dehan.
Enkuantu, loron mundiál semana ozonu 2026 hala’o durante loron rua, hahú husi 20 to’o 21 Outubru, ho atividade edukasaun oioin, diskusaun téknika, aprezentasaun kultura no serimónia entrega ekipamentu.
Programa semana ozonu
Iha loron dahuluk hala’o serimónia abertura ofisiál ne’e hala’o aprezentasaun kultura, aprezentasaun matéria husi Diretór Nasionál Mudansa Klimátika, no diskusaun hamutuk ho autoridade Alfándega no importadór sira kona-ba fiskalizasaun komérsiu substánsia refrigerante.
Iha loron daruak, Kuarta (21/10), sei inklui diskusaun kontinua hamutuk ho Alfándega, importadór sira no Diretór Nasionál Mudansa Klimátika, no mós aprezentasaun matéria husi UNDP.
Aleinde programa ne’e mós inklui serimónia entrega ekipamentu no materiál sira-ne’ebé relasiona ho tratamentu refrigerante HCFC ba benefisiáriu sira, ne’ebé sei kontinua ho atividade kultura no serimónia taka semana ozonu.
Jornalista : Alexandra Costa
Editór : Cancio Ximenes

