Governu sei aprezenta impaktu ahi suar transfronteirisu iha TL ba membru ASEAN

DILI, 20 Outubru 2026 (TATOLI)—Governu liuhusi Dirasaun Nasionál Kontrolu Poluisaun (DNCP), planeia atu prepara relatóriu ofisiál kona-ba impaktu husi poluisaun ahi suar transfronteirisu ne’ebé afeta husi Indonézia ba territóriu Timor-Leste, hodi aprezenta ba nasaun membru sira Organizasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ASEAN).
Diretór Nasionál Kontrolu Poluisaun, Arlindo Silveira, hateten medida ne’e nu’udar parte husi kompromisu Timor-Leste, hanesan membru ASEAN, atu partisipa iha esforsu sira hodi enfrenta poluisaun ár transfronteirisu (Transboundary Haze Pollution).
“Hanesan nasaun membru ASEAN, kada tinan ita partisipa iha enkontru sira-ne’ebé diskute kona-ba poluisaun ahi suar transfronteirisu. Nune’e Timor-Leste mós partisipa iha mekanizmu ne’e,” Diretór ne’e relata ba TATOLI, iha sorumutu atividade semana ozonu 2026, ne’ebé hala’o iha Timor Plaza, ohin.
Nia esplika, Governu sei prepara relatóriu ida-ne’ebé deskreve situasaun poluisaun ár ne’ebé akontese iha Timor-Leste, nu’udar forma ida atu fó informasaun no hato’o preokupasaun ne’e ba nivel rejionál.
“Ami sei prepara relatóriu atu fó avizu no hato’o situasaun ne’ebé akontese iha Timor-Leste ba nasaun membru ASEAN sira seluk, nune’e problema ne’e bele sai hanesan preokupasaun hamutuk,” nia dehan.
Tuir nia, partisipasaun Timor-Leste iha diskusaun kona-ba ahi suar transfronteirisu importante tebes, tanba problema poluisaun ár la’ós de’it fó impaktu ba nasaun ida maibé mós bele afeta kondisaun ambiente iha rejiaun Sudeste Aziátiku.
Iha tempu ikus ne’e, Timor-Leste hasoru problema ahi suar ne’ebé fó kauza ba kualidade ár tun iha área balu, inklui kapitál Dili.
Nia hatutan, kondisaun poluisaun ár ne’e akompaña mós ho tempu manas ne’ebé komunidade sente. Tanba ne’e, Governu husu ba komunidade atu hamenus atividade iha li’ur, bainhira kondisaun kualidade ár sai aat.
Nia husu komunidade atu nafatin iha fatin ne’ebé protejidu no uza ekipamentu protesaun, liuliu máskara, bainhira presiza halo atividade iha li’ur.
“Bainhira poluisaun akontese, ita sente tempu manas tebes. Tanba ne’e, ami husu ba komunidade atu nafatin iha fatin ne’ebé seguru no uza máskara bainhira presiza halo atividade,” nia rekomenda.
Iha parte seluk, Dirasaun Nasionál Meteorolojia no Jeofízika (DNMG), iha buletin ofisiál ne’ebé publika iha loron 19 Outubru 2026, relata katak kualidade ár iha Timor-Leste hahú hadi’a fali hafoin ahi suar (fumasa) ne’ebé taka atmosfera ne’e iha semana kotuk.
Bazeia ba monitorizasaun iha área Aeroportu Komoro, Dili, konsentrasaun poluente sira relata katak tun liu 50%, ne’ebé hatudu katak kualidade ár iha mudansa kompara ho situasaun antes.
Maski nune’e, DNMG alerta katak kualidade ár sei bele muda tuir kondisaun meteorolojia no atividade komunidade nian, inklui sunu sasán iha fatin nakloke, ne’ebé bele aumenta fali konsentrasaun poluente sira iha atmosfera.
Enkuantu, antes ne’e Governu mós suspende temporariamente atividade hanorin no aprende prezensiál iha eskola hotu-hotu iha territóriu Timor-Leste, durante loron 15 to’o 17 Outubru 2026, nu’udar medida preventiva hodi prevene risku ba saúde ne’ebé kauza husi poluisaun ár.
Jornalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenes

