MENZIES fó formasaun ba profisonál saúde hasa’e kapasidade servisu kuidadu krítiku

DILI, 20 Outubru 2026 (TATOLI)—Menzies School of Health Research liuhusi programa Rejionál Emerjénsi and Critikal Care Systems Strengthening Initiative (RECSI) fó formasaun ba profisionál saúde sira husi Ospital Nasionál Guido Valadares no Institutu Nasionál Saúde Publika Timor-Leste (INSPTL) ho objetivu atu hasa’e kapasidade profisionál saúde sira-ne’ebé servisu iha emerjénsia care no kuidadu kritiku sira.
“Formasaun ida ne’e fó ba profisionál saúde husi Ospitál Nasionál Guido Valadares no Institutu Nasionál Saúde Publika (INSPTL) ho objetivu atu hasae kapasidade profisionál saúde sira liu liu mediku enfermeiru sira, kona-ba kuidadu kritiku sira,” Xefe programas MENZIES Timor Leste, Venancio Pinto, dehan ba jornalista sira iha salaun INSPTL, Komoro, ohin.
Nia esplika, formasaun ne’e la’ós foin dahuluk maibé kontinuasaun ne’ebé halo dala barak ona, entaun ida-ne’e hanesan formasaun ida-ne’ebé mais kontestualiza bele habelar liután sira-nia koñesimentu iha kuidadu krítiku nian.
Iha fatin hanesan, Diretór Nasional Formasaun iha Institutu Nasionál Saúde Publika (INSPTL), Amelito Gomes, hateten objetivu prinsipál husi formasaun klinika care ne’e atu aumenta no haforsa koñesimentu, abilidade, kompeténsia profisionál saúde sira hodi presta kuidadu kritiku ne’ebé seguru efetivu no kualidade.
“Objetivu prinsipál mak oinsá hadi’a koñesimentu kona-ba avalisaun no jestaun kliniku ba pasiente sira no haforsa abilidade prátika iha prestasaun kuidadu ba pasiente sira no aumenta kapasidade hodi identifika sedu no sinál seguru. Komplikasaun sira-ne’ebé akontese ba ita-nia populasaun sira, hadi’a komunikasaun no kolaborasaun entre profisionál saúde sira liuliu iha servisu fatin. Presiza kolabora hamutuk entre enfermeiru, médiku parteira sira, oinsá mak atu kuidadu critical care ne’ebé mak di’ak-liu hodi atende ba ita-nia populasaun sira-ne’ebé mak presiza tulun husi profisionál saúde sira,” nia dehan.
Nia relata, formasaun ne’e durante semana ida hahú ohin to’o sesta (23/10) ne’ebé hetan apoia husi parseiru MENZIES no apoiu husi Governu Austrália liuhusi DFTA.
“Formasaun ne’e ita fo uluk ba HNGV liuliu departamentu emerjénsia no ICU, entaun formasaun ne’e kontinuasaun depois formasaun ne’e ramata ita sei kontinua iha semana oin. Ita hahú kritikal care iha Hospitál Referál Maubisse, depois semana tuir mai ita sei kontinua tan ba formasaun krtikal care ba ospitál sira seluk,” nia dehan.
Nune’e, Diretór Jeral Hospitalár, Raimundo do Santos. hateten formasaun ne’e atu haforsa Kapasidade Médiku sira-nian ba tratamentu emerjénsia no krítiku iha Timor-Leste.
“Formasaun ba médiku no enfermeiru sira iha área tratamentu emerjénsia no krítiku importante tebes atu dezenvolve formadór lokál sira-ne’ebé iha kapasidade atu kontinua fahe koñesimentu no hasa’e abilidade profisionál ba kolega sira seluk,” Raimundo informa.
Nia mós fó apresiasaun ba atividade mentoria ne’ebé planeia ho objetivu atu fahe oportunidade dezenvolvimentu kapasidade profisionál la’ós de’it iha Dili, maibé mós iha ospitál referál sira iha munisípiu.
“Ministériu Saúde foin koloka médiku espesialista iha área tratamentu intensivu no emerjénsia, inklui espesialista ne’ebé hetan esperiénsia formasaun iha Kuba, atu haforsa servisu saúde iha ospitál sira. Atualmente, iha espesialista ida iha Baukau, no ida seluk haruka ona ba Maliana. Ho prezensa espesialista sira ne’e, hein katak servisu tratamentu emerjénsia no krítiku bele sai di’ak liután, hodi salva vida pasiente no hadi’a kualidade atendimentu ba komunidade,” nia sublina.
Nia mós lembra, esperiénsia di’ak durante pandemia COVID-19, bainhira profisionál saúde husi instituisaun relevante sira servisu hamutuk iha ekipa ida atu trata pasiente COVID-19 iha ospitál referál sira.
Esperiénsia ne’e hatudu katak servisu iha ekipa, lideradu husi profisionál lokál sira, importante tebes tanba fasilita komunikasaun no ajuda profisionál sira komprende no aplika koñesimentu ne’ebé hetan.
Tanba ne’e, nia subliña katak iha situasaun emerjénsia no krítika, profisionál saúde sira tenke servisu hamutuk, responde lalais no prontu atu fó atendimentu ba pasiente ne’ebé presiza ajuda urjente.
“Ha’u husu ba partisipante hotu atu aplika koñesimentu no abilidade ne’ebé hetan durante formasaun iha prátika klinika loro-loron, fahe esperiénsia ho kolega sira no kontribui ba hadi’a kualidade no seguransa tratamentu ba pasiente,” nia esplika.
Nia hatete, haforsa servisu emerjénsia no tratamentu krítiku la’ós prosesu ne’ebé ramata ho formasaun de’it, maibé presiza prátika kontinua, lideransa institusionál forte, sistema apoiu ne’ebé di’ak no kolaborasaun sustentável entre ospitál sira, instituisaun formasaun nasionál no parseiru dezenvolvimentu.
Iha parte jestaun iha ospitál, nia esplika katak ospitál referál sira dezenvolve ona regulamentu internu no deskrisaun kna’ar ba diretór kliniku, diretór ezekutivu no diretór servisu apoiu, diagnóstiku no terapéutiku. Departamentu no profisionál saúde ida-idak iha responsabilidade atu kumpre regulamentu internu no orientasaun klinika ne’ebé Ministériu Saúde aprova ona.
“Bainhira prosedimentu operasionál padraun (SOP) ka orientasaun klinika ba área espesífika aprova ona husi Ministériu Saúde, orientasaun ne’e tenke integra iha regulamentu internu ospitál nian no profisionál hotu ne’ebé servisu iha instituisaun ne’e tenke kumpre, la haree ba sira-nia orijen.
Iha nia diskursu, nia hato’o agradese ba Governu Austrália, Menzies School of Health Research liuhusi inisiativa no fasilitadór nasionál no internasionál hotu ne’ebé kontribui no fó apoiu ba haforsa kapasidade sistema saúde iha Timor-Leste.
“Ha’u enkoraja médiku no enfermeiru hotu ne’ebé partisipa atu aproveita oportunidade formasaun ne’e ho di’ak, tanba kompromisu ba aprendizajen no dezenvolvimentu profisionál sei kontribui la’ós de’it ba dezenvolvimentu pesoál, maibé mós ba hadi’a kualidade atendimentu saúde ba pasiente no komunidade iha nasaun tomak,” nia dehan.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes

