Saudoza Soimali: bainhira memória sai despedida

DILI, 20 Outubru 2026 (TATOLI)—Tempu bele lori tinan barak, maibé memória kona-ba ema ne’ebé lakon la fásil atu haluha. Ba família Saudoza Soimali, entrega restu mortál iha loron ne’e lori sira bá momentu ne’ebé kle’ur ona hein: atu simu fali nia restu mortál no fó despedida tuir tradisaun família nian.
Tersa (20/10), Governu Timor-Leste, liuhosi Ministériu Asuntu Kombatente Libertasaun Nasionál (MAKLN), hamutuk ho Hospital Nacional Guido Valadares (HNGV), entrega restu mortál saudoza ho naran batizmu Mizé Boavida ne’e ba família. Família sei hala’o serimónia kulturál durante loron rua, molok entrega fali ba Governu atu hala’o serimónia haloot iha Jardín Eroi Metinaru, iha 25 Outubru 2026.

Asesór Tékniku MAKLN, Diogo Fraga, hateten katak entrega ne’e sai parte ida husi rekoñesimentu Governu nian ba kontribuisaun no servisu Saudoza Soimali nian ba luta libertasaun nasionál.
“Governu Timor-Leste valoriza kontribuisaun no servisu Saudoza Soimali nian ba luta libertasaun nasionál. Tanba ne’e, ohin família simu ona restu mortál atu lori ba uma no hala’o serimónia kulturál durante loron rua. Depoiz, família sei entrega fali restu mortál ne’e ba Ministériu Asuntu Kombatente Libertasaun Nasionál atu hala’o serimónia haloot iha Jardín Eroi Metinaru,” nia dehan ba jornalista sira iha sala mortuária HNGV.

Ba Diogo Fraga, rekoñesimentu ba Saudoza Soimali la’ós de’it atu fó onra ba ema ida. Ne’e mós forma ida atu hatudu katak nasaun sei hanoin no valoriza ema sira-ne’ebé fó sira-nia moris, tempu no kapasidade ba luta ukun rasik-an.
Nia esplika katak restu mortál Saudoza Soimali sei haloot iha área ne’ebé destina ba veteranu sira iha Jardín Eroi Metinaru, tuir kategoria no fatin ne’ebé apropriadu.
Memória ida-ne’ebé família la haluha
Ba Maria Madalena, bin Saudoza Soimali, memória kona-ba nia alin sei nafatin hela iha família nia laran. Nia deskreve Saudoza Soimali nu’udár ema ne’ebé intelijente, kalma, nonook no iha respeitu ba inan-aman no família.
“Saudoza Soimali ema ida-ne’ebé intelijente, nonook no kalma. Bainhira nia hakarak ba halimar, nia tenke estuda uluk. Hahú husi klase dahuluk to’o klase datoluk, nia hatudu ona dedikasaun ba estudu no respeitu ba inan-aman no alin sira,” Maria Madalena haktuir.
Husi nia memória, Saudoza Soimali la’ós de’it alin ida iha família. Nia mós estudante ne’ebé hatuur estudu nu’udár prioridade iha moris loroloron, molok nia dalan moris lori nia atu envolve an iha movimentu luta libertasaun nasionál.
Saudoza Soimali hala’o atividade iha área Turiskai no envolve an iha movimentu polítiku, inklui Frente Revolusionária Timor-Leste Independente (FRETILIN). Nia hahú envolve an iha luta iha períodu Revolução dos Cravos no kontinua kontribui liuhosi organizasaun estudante no juventude, inklui Organizasaun Populár Juventude Timorense (OPJT) no Organização Popular da Mulher de Timor (OPMT).
Tuir informasaun husi família, Saudoza Soimali mate tanba asaun forsa Indonézia durante períodu okupasaun iha Timor-Leste, bainhira nia hala’o kna’ar nu’udár responsável iha área Turiskai.
Tinan barak iha prosesu buka identidade
Iha HNGV, restu mortál Saudoza Soimali rai hahú husi 2014, hamutuk ho restu mortál saudozu sira seluk ne’ebé seidauk identifikadu. Durante períodu ne’e, prosesu identifikasaun sai parte importante ida atu determina identidade no permite família sira simu fali sira-nia maluk ne’ebé lakon.
Xefe Departamentu Forénsiku HNGV, Nilton Tilman, esplika katak identifikasaun restu mortál la depende de’it ba teste DNA. Prosesu ne’e presiza konsidera mós evidénsia seluk, hanesan testemuña, informasaun husi família, istória kona-ba momentu mate no fatin ne’ebé hakoi, inklui informasaun husi organizasaun sira-ne’ebé envolve iha luta libertasaun nasionál.
“Teste DNA sai métodu importante ida iha prosesu identifikasaun. Maibé, ita bele konsidera mós evidénsia seluk, hanesan testemuña, informasaun husi família no istória kona-ba momentu mate no fatin ne’ebé hakoi, atu apoia prosesu identifikasaun,” Nilton Tilman esplika.
Iha parte seluk, tuir Maria Madalena, família simu relatóriu forénsik ida iha Novembru 2014 kona-ba restu mortál ne’ebé hetan durante prosesu buka no ke’e. Rezultadu teste hatudu identifikasaun pozitiva ba restu mortál na’in-rua, kompostu Saudoza Soimali no Maubarani.
Maski nune’e, família foin simu relatóriu ofisiál kona-ba identifikasaun restu mortál Saudoza Soimali nian iha semana kotuk.
Prosesu ne’e hatudu katak identifikasaun restu mortál iha kazu idaidak bele presiza tempu, evidénsia no koordenasaun entre instituisaun relevante sira. Ba família sira, konfirmasaun identidade importante atu sira bele hahú prosesu despedida no hala’o serimónia tuir tradisaun.
Nilton Tilman mós hatutan katak HNGV sei kontinua servisu hamutuk ho instituisaun relevante sira atu identifika restu mortál sira seluk ne’ebé seidauk identifikadu. Métodu ne’ebé sei uza sei depende ba kondisaun no evidénsia ne’ebé disponivel iha kazu idaidak.
Uma ida, tradisaun ida, no despedida ida
Entrega restu mortál ba família permite sira hala’o serimónia kulturál tuir tradisaun Timor-Leste nian durante loron rua. Depoiz, restu mortál sei entrega fali ba MAKLN atu Governu hala’o serimónia haloot iha Jardín Eroi Metinaru.
Iha tradisaun Timor-Leste, despedida ba ema ne’ebé mate la’ós de’it asuntu família nian. Serimónia kulturál mós sai dalan ida atu família no komunidade hatudu respeitu ba ema ne’ebé lakon no mantein ligasaun ho memória no istória moris nian.
Ba Saudoza Soimali, serimónia ne’e sei marka etapa importante ida iha prosesu rekoñesimentu ba nia kontribuisaun ba nasaun. Depoizde tinan barak iha prosesu identifikasaun, família agora bele prepara an atu fó despedida tuir sira-nia tradisaun.
Entretantu, Governu prepara mós atu haloot restu mortál eroi no mártir na’in-44 iha Jardín Eroi Metinaru, iha 28 Outubru 2026. Restu mortál hirak-ne’e kompostu hosi militár na’in-15 no sivíl na’in-29, tuir informasaun ne’ebé aprezentada iha preparasaun téknika.
Asuntu ne’e bainhira Ministru Asuntu Kombatente, Gil da Costa Monteiro “Oan-Soru” hamutuk ho Sekretáriu Estadu Veteranu, César dos Santos da Silva “Merak”, hala’o enkontru ho téknika ho Asesór Tékniku, Nuno Gabriel Carvalho De Sá, iha Gabinéte MAKLN, Aldeia Beto Leste, Suku Madohi, Postu Administrativu Dom Aleixo, Munisípiu Dili.
Enkontru téknika ne’e, foku liubá halo ordenasaun rate mártir sira-nian iha kada tallaun, tuir kargu ne’ebé asu’ain sira asume durente rezisténsia, ho grau partisipasaun iha luta ba libertasaun nasionál.
Prosesu ne’e bazeia ba Konstituisaun RDTL, Artigu 11, no Estatutu Kombatente Libertasaun Nasionál nian, Lei Númeru 3/2006, loron 12 Abríl no Primeira-Alterasaun bá Lei Númeru 9/2009, loron 29 Jullu, Segunda-Alterasaun bá Lei Númeru 2/2011, loron 23 Marsu, no terseira-Alterasaun bá Lei Númeru 3/2024, loron 12 Juñu.
Esforsu ne’e parte ida husi prosesu atu fó rekoñesimentu no dignidade ba ema sira-ne’ebé kontribui ba luta libertasaun nasionál Timor-Leste.
Saudoza Soimali nia istória la ramata iha momentu nia mate. Nia memória kontinua iha família nia lembransa, iha istória luta ba independénsia no iha prosesu atu fó identidade ba restu mortál sira-ne’ebé durante tinan barak seidauk hetan rekoñesimentu.
Agora, ho entrega restu mortál ba família, tempu atu hein no buka identidade muda ba tempu atu despedida. Iha serimónia ne’ebé sei hala’o, família bele fó onra ba nia alin, enkuantu nasaun prepara atu fó fatin ida ba nia memória iha Jardín Eroi Metinaru.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade

