Top

Saudoza Soimali: bainhira memória sai despedida

Saudoza Maria José Brites Boavida “Soimali”

DILI, 20 Outubru 2026 (TATOLI)—Tempu bele lori tinan barak, maibé memória kona-ba ema ne’ebé lakon la fásil atu haluha. Ba família Saudoza Soimali, entrega restu mortál iha loron ne’e lori sira bá momentu ne’ebé kle’ur ona hein: atu simu fali nia restu mortál no fó despedida tuir tradisaun família nian.

Tersa (20/10), Governu Timor-Leste, liuhosi Ministériu Asuntu Kombatente Libertasaun Nasionál (MAKLN), hamutuk ho Hospital Nacional Guido Valadares (HNGV), entrega restu mortál saudoza ho naran batizmu Maria José Brites Boavida ne’e ba família. Família sei hala’o serimónia kulturál durante loron rua, molok entrega fali ba Governu atu hala’o serimónia haloot iha Jardín Eroi Metinaru, iha 25 Outubru 2026.

Governu Timor-Leste, liuhosi Ministériu Asuntu Kombatente Libertasaun Nasionál (MAKLN), hamutuk ho Hospital Nacional Guido Valadares (HNGV), entrega restu mortál saudoza ho naran batizmu Mizé Boavida ne’e ba família. Imajen TATOLI/Felicidade Ximenes

Asesór Tékniku MAKLN, Diogo Fraga, hateten katak entrega ne’e sai parte ida husi rekoñesimentu Governu nian ba kontribuisaun no servisu Saudoza Soimali nian ba luta libertasaun nasionál.

“Governu Timor-Leste valoriza kontribuisaun no servisu Saudoza Soimali nian ba luta libertasaun nasionál. Tanba ne’e, ohin família simu ona restu mortál atu lori ba uma no hala’o serimónia kulturál durante loron rua. Depoiz, família sei entrega fali restu mortál ne’e ba Ministériu Asuntu Kombatente Libertasaun Nasionál atu hala’o serimónia haloot iha Jardín Eroi Metinaru,” nia dehan ba jornalista sira iha sala mortuária HNGV.

Governu Timor-Leste, liuhosi Ministériu Asuntu Kombatente Libertasaun Nasionál (MAKLN), hamutuk ho Hospital Nacional Guido Valadares (HNGV), entrega restu mortál saudoza ho naran batizmu Mizé Boavida ne’e ba família. Imajen TATOLI/Felicidade Ximenes

Ba Diogo Fraga, rekoñesimentu ba Saudoza Soimali la’ós de’it atu fó onra ba ema ida. Ne’e mós forma ida atu hatudu katak nasaun sei hanoin no valoriza ema sira-ne’ebé fó sira-nia moris, tempu no kapasidade ba luta ukun rasik-an.

Nia esplika katak restu mortál Saudoza Soimali sei haloot iha área ne’ebé destina ba veteranu sira iha Jardín Eroi Metinaru, tuir kategoria no fatin ne’ebé apropriadu.

Memória ida-ne’ebé família la haluha

Ba Maria Madalena, bin Saudoza Soimali, memória kona-ba nia alin sei nafatin hela iha família nia laran. Nia deskreve Saudoza Soimali nu’udár ema ne’ebé intelijente, kalma, nonook no iha respeitu ba inan-aman no família.

“Saudoza Soimali ema ida-ne’ebé intelijente, nonook no kalma. Bainhira nia hakarak ba halimar, nia tenke estuda uluk. Hahú husi klase dahuluk to’o klase datoluk, nia hatudu ona dedikasaun ba estudu no respeitu ba inan-aman no alin sira,” Maria Madalena haktuir.

Husi nia memória, Saudoza Soimali la’ós de’it alin ida iha família. Nia mós estudante ne’ebé hatuur estudu nu’udár prioridade iha moris loroloron, molok nia dalan moris lori nia atu envolve an iha movimentu luta libertasaun nasionál.

Saudoza Soimali hala’o atividade iha área Turiskai no envolve an iha movimentu polítiku, inklui Frente Revolusionária Timor-Leste Independente (FRETILIN). Nia hahú envolve an iha luta iha períodu Revolução dos Cravos no kontinua kontribui liuhosi organizasaun estudante no juventude, inklui Organizasaun Populár Juventude Timorense (OPJT) no Organização Popular da Mulher de Timor (OPMT).

Tuir informasaun husi família, Saudoza Soimali mate tanba asaun forsa Indonézia durante períodu okupasaun iha Timor-Leste, bainhira nia hala’o kna’ar nu’udár responsável iha área Turiskai.

Tinan barak iha prosesu buka identidade

Iha HNGV, restu mortál Saudoza Soimali rai hahú husi 2014, hamutuk ho restu mortál saudozu sira seluk ne’ebé seidauk identifikadu. Durante períodu ne’e, prosesu identifikasaun sai parte importante ida atu determina identidade no permite família sira simu fali sira-nia maluk ne’ebé lakon.

Xefe Departamentu Forénsiku HNGV, Nilton Tilman, esplika katak identifikasaun restu mortál la depende de’it ba teste DNA. Prosesu ne’e presiza konsidera mós evidénsia seluk, hanesan testemuña, informasaun husi família, istória kona-ba momentu mate no fatin ne’ebé hakoi, inklui informasaun husi organizasaun sira-ne’ebé envolve iha luta libertasaun nasionál.

“Teste DNA sai métodu importante ida iha prosesu identifikasaun. Maibé, ita bele konsidera mós evidénsia seluk, hanesan testemuña, informasaun husi família no istória kona-ba momentu mate no fatin ne’ebé hakoi, atu apoia prosesu identifikasaun,” Nilton Tilman esplika.

Iha parte seluk, tuir Maria Madalena, família simu relatóriu forénsik ida iha Novembru 2014 kona-ba restu mortál ne’ebé hetan durante prosesu buka no ke’e. Rezultadu teste hatudu identifikasaun pozitiva ba restu mortál na’in-rua, kompostu Saudoza Soimali no Maubarani.

Maski nune’e, família foin simu relatóriu ofisiál kona-ba identifikasaun restu mortál Saudoza Soimali nian iha semana kotuk.

Prosesu ne’e hatudu katak identifikasaun restu mortál iha kazu idaidak bele presiza tempu, evidénsia no koordenasaun entre instituisaun relevante sira. Ba família sira, konfirmasaun identidade importante atu sira bele hahú prosesu despedida no hala’o serimónia tuir tradisaun.

Nilton Tilman mós hatutan katak HNGV sei kontinua servisu hamutuk ho instituisaun relevante sira atu identifika restu mortál sira seluk ne’ebé seidauk identifikadu. Métodu ne’ebé sei uza sei depende ba kondisaun no evidénsia ne’ebé disponivel iha kazu idaidak.

Uma ida, tradisaun ida, no despedida ida

Entrega restu mortál ba família permite sira hala’o serimónia kulturál tuir tradisaun Timor-Leste nian durante loron rua. Depoiz, restu mortál sei entrega fali ba MAKLN atu Governu hala’o serimónia haloot iha Jardín Eroi Metinaru.

Iha tradisaun Timor-Leste, despedida ba ema ne’ebé mate la’ós de’it asuntu família nian. Serimónia kulturál mós sai dalan ida atu família no komunidade hatudu respeitu ba ema ne’ebé lakon no mantein ligasaun ho memória no istória moris nian.

Ba Saudoza Soimali, serimónia ne’e sei marka etapa importante ida iha prosesu rekoñesimentu ba nia kontribuisaun ba nasaun. Depoizde tinan barak iha prosesu identifikasaun, família agora bele prepara an atu fó despedida tuir sira-nia tradisaun.

Entretantu, Governu prepara mós atu haloot restu mortál eroi no mártir na’in-44 iha Jardín Eroi Metinaru, iha 28 Outubru 2026. Restu mortál hirak-ne’e kompostu hosi militár na’in-15 no sivíl na’in-29, tuir informasaun ne’ebé aprezentada iha preparasaun téknika.

Asuntu ne’e bainhira Ministru Asuntu Kombatente, Gil da Costa Monteiro “Oan-Soru” hamutuk ho Sekretáriu Estadu Veteranu, César dos Santos da Silva “Merak”, hala’o enkontru ho téknika ho Asesór Tékniku, Nuno Gabriel Carvalho De Sá, iha Gabinéte MAKLN, Aldeia Beto Leste, Suku Madohi, Postu Administrativu Dom Aleixo, Munisípiu Dili.

Enkontru téknika ne’e, foku liubá halo ordenasaun rate mártir sira-nian iha kada tallaun, tuir kargu ne’ebé asu’ain sira asume durente rezisténsia, ho grau partisipasaun iha luta ba libertasaun nasionál.

Prosesu ne’e bazeia ba Konstituisaun RDTL, Artigu 11, no Estatutu Kombatente Libertasaun Nasionál nian, Lei Númeru 3/2006, loron 12 Abríl no Primeira-Alterasaun bá Lei Númeru 9/2009, loron 29 Jullu, Segunda-Alterasaun bá Lei Númeru 2/2011, loron 23 Marsu, no terseira-Alterasaun bá Lei Númeru 3/2024, loron 12 Juñu.

Esforsu ne’e parte ida husi prosesu atu fó rekoñesimentu no dignidade ba ema sira-ne’ebé kontribui ba luta libertasaun nasionál Timor-Leste.

Saudoza Soimali nia istória la ramata iha momentu nia mate. Nia memória kontinua iha família nia lembransa, iha istória luta ba independénsia no iha prosesu atu fó identidade ba restu mortál sira-ne’ebé durante tinan barak seidauk hetan rekoñesimentu.

Agora, ho entrega restu mortál ba família, tempu atu hein no buka identidade muda ba tempu atu despedida. Iha serimónia ne’ebé sei hala’o, família bele fó onra ba nia alin, enkuantu nasaun prepara atu fó fatin ida ba nia memória iha Jardín Eroi Metinaru.

Biografia

Maria José Brites Boavida, ne’ebé koñesidu ho naran revolusionáriu “Soimali”, mak feto rezisténsia ida-ne’ebé iha papél importante iha mobilizasaun juventude, organizasaun feto no edukasaun populár durante luta libertasaun nasionál Timor-Leste.

Nia hahú envolve an iha atividade estudantil no organizasaun populár molok invazaun militár Indonézia iha 1975. Durante luta, nia asume responsabilidade iha Frente Klandestina no estrutura organizasaun FRETILIN, inklui kna’ar hanesan Sekretária-Jerál Organizasaun Populár da Mulher de Timor (OPMT), tuir biografia ne’ebé disponivel.

Nia servisu foka ba edukasaun, alfabetizasaun, saúde, produsaun hahán, kuidadu ba labarik no emansipasaun feto. Nia vida ramata iha tinan 1978, maibé nia kontribuisaun kontinua sai parte importante iha istória luta libertasaun nasionál Timor-Leste.

Tuir dadus ofisiál husi Ministériu dos Assuntos dos Combatentes da Libertação Nacional (MACLN), Soimali nia rejistu kombatente dokumenta nia partisipasaun iha rezisténsia husi tinan 1975 to’o 1978, ho totál tinan tolu (3) servisu iha luta libertasaun nasionál.

Orijin no identidade

  • Tuir dadus MACLN no informasaun biográfika kona-ba nia moris:
  • Naran kompletu: Maria José Brites Boavida
  • Naran revolusionáriu: Soimali
  • Data moris: 16 Marsu 1961
  • Fatin moris : Ermera
  • Munisípiu, postu administrativu no suku tuir rejistu MACLN: Dili, Na’in-Feto, Santa Krúz
  • Data mate: 31 Dezembru 1978
  • Rejistu MACLN: 1.º Registu, períodu 2003–2005
  • Tempu funu rejistadu: Tinan 3
  • Kondekorasaun: Ordem Dom Boa Ventura
  • Pensaun: PSv – Pensão de Sobrevivência
  • Grau: Grau 1

Estudu no inísiu iha atividade polítika

Soimali moris iha loron 16 Marsu 1961, iha Ermera. Nia hahú estudu iha Ataúru iha tinan 1965 no ramata eskola primária iha Same. Depoiz, nia kontinua ciclo preparatório iha Dili no estuda iha Escola Comercial e Industrial Professor Silva Cunha to’o funu tama iha tinan 1975.

Hafoin Revolução dos Cravos iha Portugal, iha loron 25 Abríl 1974, situasaun polítika iha Timor-Portugés hahú muda. Partidu polítiku no organizasaun sira hahú mosu, no estudante timoroan sira hetan oportunidade atu envolve an iha atividade polítika no sosiál.

Iha períodu ne’e, Soimali sai estudante ativu iha União Nacional dos Estudantes Timorenses (UNETIM). Liuhusi organizasaun ne’e, nia aprende kona-ba polítika no partisipa iha atividade sira hanesan produsaun ai-han, alfabetizasaun, promosaun saúde no konsiénsializasaun polítika.

Esperiénsia iha UNETIM sai parte importante husi nia formasaun no prepara nia atu envolve an iha atividade organizasaun populár no luta libertasaun nasionál.

Kontribuisaun iha OPJT no edukasaun populár

Nu’udár joven ne’ebé ativu, Soimali partisipa mós iha Organização Popular da Juventude Timorense (OPJT), liuhusi atividade iha Sentru Pilotu Nú. 1, Aisirimu, Aileu. Iha sentru ne’e, nia hamutuk ho joven sira seluk atu moris hamutuk ho povu, aprende husi komunidade no fó edukasaun kona-ba luta libertasaun nasionál.

Atividade sira-ne’e la’ós de’it kona-ba mobilizasaun polítika. Sira mós inklui alfabetizasaun, produsaun, promosaun saúde no sensibilizasaun populár. Objetivu mak atu hametin koñesimentu no kapasidade povu, liuliu iha zona sira-ne’ebé envolve iha luta.

Creche no apoiu ba labarik órfaun

Iha Agostu 1975, funu sivíl entre UDT no FRETILIN hamosu konsekuénsia grave ba populasaun, inklui labarik barak ne’ebé lakon sira-nia inan-aman. Tuir informasaun, FRETILIN deside harii creche iha Aileu atu tau-matan ba labarik sira-ne’e. Soimali partisipa iha atividade sira-ne’e no kontinua servisu iha área kuidadu no edukasaun ba labarik.

Depoiz OPMT harii iha 28 Agostu 1975, Soimali hetan fiar husi estrutura CCF atu estabelese creche ida iha Turiskai. Iha-ne’ebá, nia ajuda tau-matan ba labarik órfaun sira no envolve an iha atividade edukativa, inklui múzika no alfabetizasaun.

Nia mós mobiliza joven feto no mane atu suporta atividade creche nian, hodi promove alfabetizasaun, produsaun hahán, saúde no konsiénsializasaun polítika. Atividade sira-ne’e hatudu katak iha tempu konflitu, kuidadu ba labarik, edukasaun no apoiu ba komunidade sai parte importante husi esforsu rezisténsia.

Sekretária-Jerál no lideransa iha Sentru Súl

Depoiz invazaun militár Indonézia, Soimali kontinua nia luta iha ai-laran. Iha reuniaun Comité Central FRETILIN (CCF) ne’ebé hala’o iha Soibada, iha fulan-Maiu 1976, nia hetan kna’ar atu sai Sekretária-Jerál OPMT.

Nia asume kna’ar ne’e atu kontinua responsabilidade ne’ebé uluk iha Rosa Filomena Bonaparte koñesidu ho naran “Muki”  nia lideransa, ne’ebé hetan kaptura no oho hosi militár Indonézia iha 08 Dezembru 1975.

Nu’udár membru CCF, Soimali mós hetan responsabilidade hanesan adjunta polítika ne’ebé destaka iha Sentrou Súl. Iha tempu hanesan, nia hala’o kna’ar hanesan Sekretária-Jerál OPMT. Iha Sentru Súl, nia organiza no fó orientasaun ba estrutura FRETILIN no organizasaun masa atu hala’o programa sira iha área:

  • Edukasaun no alfabetizasaun.
  • Saúde no kuidadu ba komunidade.
  • Creche no edukasaun ba labarik.
  • Produsaun no seguransa ai-han.
  • Konsiensializasaun polítika.
  • Emansipasaun feto no partisipasaun iha luta libertasaun nasionál.

Ninia kna’ar hatudu katak iha zona libertada, rezisténsia la’ós de’it luta militár, maibé mós esforsu atu organiza komunidade nia moris no hametin kapasidade povu.

Emansipasaun feto iha luta libertasaun

Aspetu importante ida iha trajetória Soimali mak nia envolvimentu iha organizasaun feto no programa sira-ne’ebé promove emansipasaun feto, liuhusi atividade edukasaun, saúde, produsaun hahán no organizasaun populár iha zona libertada, feto no mane sira hetan oportunidade atu komprende di’ak liután kona-ba importánsia igualdade no partisipasaun feto iha luta libertasaun nasionál.

Papél ne’e importante iha kontestu istóriku ne’ebé feto sira enfrenta obstákulu barak, maibé kontinua kontribui iha komunidade no rezisténsia. Soimali nia trajetória reprezenta kontribuisaun husi feto joven sira-ne’ebé la’ós de’it suporta luta, maibé mós asume responsabilidade iha organizasaun no lideransa.

Tinan tolu iha rezisténsia

Tuir rejistu ofisiál MACLN, Maria José Brites Boavida nia partisipasaun iha rezisténsia dokumenta hanesan tuirmai:

07 Dezembru 1975 – 30 Abril 1976: Ativista iha Frente Armada Quadro Civil (FA/QC), Grau 3.

01 Maiu 1976 – 28 Fevereiru 1977: Ativista iha FA/QC, Grau 3.

01 Marsu 1977 – 31 Dezembru 1978: Membru CCF iha Frente Klandestina (FC), Grau 1.

Totál tempu funu rejistadu: Tinan 3.

Dadus MACLN mós rejista katak Soimali mate tanba inimigu, ho lokál mate hakerek “mato”. Nia data mate mak 31 Dezembru 1978 (Militár Indonézia kaptura no oho Soimali depoiz baze apoiu rezisténsia rahun iha rohan tinan 1978).

Kondekorasaun no rekoñesimentu

Tuir dadus MACLN, Maria José Brites Boavida “Soimali” hetan rekoñesimentu hanesan:

  • Ordem Dom Boa Ventura
  • Pensaun: PSv – Pensão de Sobrevivência.
  • Grau: Grau 1.

Kondekorasaun no rekoñesimentu sira-ne’e rejista iha sistema MACLN nu’udár parte husi dokumentasaun ofisiál kona-ba nia partisipasaun iha luta libertasaun nasionál.

Rekoñesimentu família no memória isuk

Depoiz tinan barak nia família hein atu hetan klaridade kona-ba nia restu mortál, no tuir informasaun katak prosesu identifikasaun forénsika no entrega ofisiál ba família hala’o iha Dili no iha loron 20 Outubru 2026, família simu restu mortál Soimali liuhusi prosesu ne’ebé envolve autoridade relevante no Hospital Nasionál Guido Valadares (HNGV).

Momentu ida-ne’e iha signifikadu boot ba família no ba memória nasionál, tanba fó oportunidade atu fó omenajen ikus ba feto rezisténsia ne’ebé nia moris ramata durante luta ba independénsia.

Tuir informasaun ne’ebé publika, serimónia hakoi nia restu mortál planeadu atu hala’o iha 24 Outubru 2026, iha Jardim dos Heróis, Metinaro.

Legadu no memória

Maria José Brites Boavida “Soimali” reprezenta feto joven sira-ne’ebé kontribui ba luta libertasaun nasionál Timor-Leste liuhusi edukasaun, alfabetizasaun, organizasaun populár no emansipasaun feto.

Nia trajetória hatudu katak rezisténsia la’ós de’it luta ho arma, maibé mós luta atu garante edukasaun ba labarik, promove saúde, organiza komunidade no hametin konsiénsia polítika povu.

Maski nia mate iha tinan 1978, ho idade tinan 17, nia naran kontinua sai parte husi memória istórika Timor-Leste. Nia kontribuisaun merese dokumentasaun no estudu kle’an atu jerasaun foun bele komprende papél feto sira iha luta ba independénsia.

Prezerva istória Soimali nian signifika rekoñese sakrifísiu husi feto sira-ne’ebé luta ba liberdade, no garante katak sira-nia kontribuisaun la lakon iha memória nasionál. Ami fó respeitu ba Maria José Brites Boavida “Soimali” — feto rezisténsia, organizadora juventude no lideransa OPMT, ne’ebé kontribui ba luta libertasaun nasionál Timor-Leste.

Jornalista: Osória Marques

Editór: Xisto Freitas da Piedade

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!