Timor-Leste haforsa luta hasoru brankeamentu kapitál liuhusi komérsiu

DILI, 20 Outubru 2026 (TATOLI) – Governu Timor-Leste iha intensaun atu hametin kooperasaun entre instituisaun nasionál sira hodi deteta no kombate brankeamentu kapitál liuhusi komérsiu, dezenvolve matadalan nasionál no hadi’a mekanizmu sira hodi hato’o tranzasaun ne’ebé deskonfia.
Inisiativa ne’e fó sai husi Ministru Justisa no Ko-Prezidente husi Komisaun Nasionál ba Implementasaun Medida Kombate Brankeamentu Kapitál no Finansiamentu Terrorizmu (CNCBC, sigla inglés), Sérgio Hornai, iha abertura semináriu nasionál loron rua ne’ebé hala’o iha Díli, ho tema “Reforsa Resposta Nasionál sira ba Komérsiu Bazeia ba Brankeamentu Kapitál”, ne’ebé organiza husi Banku Aziátiku Dezenvolvimentu (BAD), iha parseria ho Gabinete Nasaun Unida nian kona-ba Droga no Kriminalidade (UNODC, sigla inglés).
Atividade ne’e ho objetivu atu hametin kapasidade institusionál no operasionál hodi kombate tipu krime ida-ne’e iha Sudeste Aziátiku, ne’ebé halibur reprezentante sira husi Autoridade Aduaneira, Polísia Sientífika ba Investigasaun Kriminál, Prokuradoria-Jerál Repúblika, banku komersiál sira, no mós husi setór privadu no instituisaun finanseira sira seluk.
Ministru Justisa, Sérgio Hornai, afirma katak brankeamentu kapitál bazeia ba komérsiu konstitui dezafiu ida ne’ebé kompleksu, tanba kriminozu sira rekorre ba tranzasaun komersiál sira ne’ebé parese lejítimu hodi subar orijen ilísitu husi fundu sira no valór transferénsia entre nasaun sira.
Tuir nia, entre prátika sira ne’ebé uza maka falsifikasaun husi fatura sira, subvalorizasaun ka sobrevalorizasaun husi sasán sira, no manipulasaun husi dokumentu komersiál sira, ne’ebé permite subar rendimentu sira ne’ebé mai husi atividade kriminoza sira.
Ministru salienta katak detesaun ba operasaun sira ne’e hetan difikuldade tanba dispersaun informasaun entre entidade oioin, inklui banku, autoridade alfándega, forsa seguransa, no autoridade judisiál sira.
Tanba ne’e, nia defende atu hametin kooperasaun interinstitusionál no fahe informasaun entre entidade sira ne’ebé responsavel ba análize tranzasaun finanseira no monitorizasaun ba sasán sira iha fronteira sira.
Tuir Sérgio Hornai, workshop ne’e tenke kontribui ba dezenvolvimentu matadalan nasionál sira hodi kombate brankeamentu kapitál liuhusi komérsiu no ba hadi’a modelu sira hodi hato’o tranzasaun suspeitu sira. Instrumentu sira-ne’e tenke adapta ba realidade institusionál Timor-Leste nian, nune’e identifikasaun ba operasaun sira ne’ebé deskonfia tradús ba medida konkreta no efetiva sira.
Ministru mós reafirma kompromisu Governu nian atu aliña mekanizmu nasionál prevensaun no kombate krime finanseiru sira ho padraun internasionál ne’ebé estabelese husi Forsa Tarefa Asaun Finanseira.
Diretór BAD iha Timor-Leste, Artur Andrysiak, destaka importánsia husi komérsiu internasionál ba krximentu ekonómiku, alerta, maski nune’e, katak kompleksidade husi tranzasaun sira bele kria mós oportunidade sira hodi subar fundu sira ho orijen ilísitu.
Responsável ne’e argumenta katak atu kombate fenómenu ne’e presiza koordenasaun ne’ebé efetiva, fahe informasaun, no kompromisu hamutuk husi setór públiku no privadu.
Artur Andrysiak hatutan katak workshop ne’e halo parte iha inisiativa rejionál ida husi BAD no United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC), ho objetivu atu hametin kapasidade institusionál no operasionál hodi kombate brankeamentu kapitál iha Sudeste Aziátiku.
Responsável Programa Globál Kontra Brankeamentu Kapitál UNODC, Woody Tan, esplika katak kriminozu sira bele manipula informasaun kona-ba folin, kuantidade, ka kualidade sasán sira hodi transfere fundu ilísitu sira liuhusi operasaun komersiál internasionál sira.
Responsavel ne’e nota katak fragmentasaun informasaun entre negosiante sira, banku sira, autoridade alfándega sira, no rejistu komersiál sira halo susar atu identifika tranzasaun suspeitu sira hotu.
Kona-ba ida-ne’e, nia argumenta katak mekanizmu kontrolu sira tenke hadi’a abilidade atu identifika tranzasaun sira ne’ebé risku lahó kria obstákulu sira ne’ebé la nesesáriu ba empreza sira ne’ebé hala’o atividade komersiál lejítimu sira.
Woody Tan mós destaka apoiu tékniku ne’ebé fornese husi UNODC ba Estadu-membru sira liuhusi ferramenta sira avaliasaun risku nian no mekanizmu sira fahe informasaun nian ne’ebé dezeña atu hametin prevensaun no kombate krime finanseira sira.
Durante loron rua ne’e, partisipante sira apreende kona-ba analiza tipolojia brankeamentu kapitál ne’ebé mosu, fahe esperiénsia sira, ezamina kazu prátiku sira, no identifika maneira sira atu hadi’a kooperasaun entre instituisaun sira.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

