Top

Timor-Leste iha poténsia boot ba dezenvolvimentu hakiak fahi

DÍLI, 20 Outubru 2026 (TATOLI) — Market Development Facility (MDF) fó sai katak Timor-Leste iha potensia boot atu dezenvolve hakiak fahi, nune’e presiza hametin setór ida-ne’e hodi aumenta produsaun fahi lokál no hamenus dependénsia ba importasaun.

“Kuaze 70% husi uma-kain agrikultór iha Timor-Leste envolve iha atividade hakiak fahi. Setór ne’e sai fonte importante ba nutrisaun no rendimentu família, no ajuda kobre nesesidade hanesan saúde, edukasaun no obrigasaun sosiál sira,” Luisa Cardozo, pesikizadora husi MDF ba jornalista hafoin halo aprezentasaun rezultadu peskiza iha Timor Plaza, Díli, iha Tersa ne’e.

Nia esplika katak maski Timor-Leste potensia boot ba hakiak fahi, agrikultór sira enfrenta hela dezafiu boot desde Moras Fahi Afrikanu (African Swine Fever — ASF) mosu iha Timor-Leste. Moras ne’e afeta maka’as ba populasaun fahi iha nasaun ne’e, ho estimativa katak besik metade husi fahi sira mate.

Situasaun ne’e hamenus kapasidade produsaun doméstika no hamosu fahi menus iha merkadu. Nune’e, folin na’an fahi sa’e, aumenta presaun ba konsumidór sira no sai dezafiu ba agrikultór sira ne’ebé hakarak aumenta produsaun lokál.

“Dadus MDF hatudu katak importasaun na’an fahi aumenta husi tonelada 556 iha tinan 2019 ba tonelada 1.803 iha tinan 2025,” nia relata.

MDF konsidera katak krize ne’ebé afeta setór hakiak fahi mós kria oportunidade ba investimentu iha sistema hakiak ne’ebé di’ak liután. Investimentu hirak ne’e inklui hadi’a nutrisaun animál, jestaun saúde fahi no asesu ba servisu veterináriu.

Aumentu demanda no folin na’an fahi bele loke oportunidade komersiál ba forneseedór hahán animál, prestadór servisu veterináriu, agrikultór no negósiu sira ne’ebé envolve iha kadeia valór setór fahi.

Pasu importante ne’ebé MDF halo ona atu hasa’e produsaun fahi lokál mak estabelese parseria ho grupu negósiu na’in 29, no investe ona kuaze $370.000 atu hadi’a kualidade hahán animál, hadi’a kualidade hakiak fahi no seluk.

Luisa Cardozo subliña katak hadi’a produtividade, jestaun saúde animál, asesu ba hahán animál kompletu no dezenvolvimentu prosesamentu lokál sei sai elementu importante atu haforsa setór hakiak fahi no aumenta benefísiu ekonómiku ba família rurál sira.

Enkuantu, iha ninia aprezentasaun, doutór saúde animál Alipio de Almeida, dosente iha Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL), esplika kona-ba importánsia jestaun bioseguransa kona-ba hakiak fahi atu prevene no kontrola moras, liuliu moras African Swine Fever

Alipio hateten katak implementasaun medida bioseguransa rigorozu iha luhan fahi importante tebes atu hamenus risku transmisaun moras no proteje saúde animál.

“Iha prátika jestaun bioseguransa, fasilidade hakiak fahi tenke iha fatin atu fase ain no liman, inklui ekipamentu atu hamoos no dezenfeta sasán ne’ebé tama ba luhan. Agrikultór no vizitante sira tenke tuir prosedimentu bioseguransa molok tama ba luhan, inklui uza botas no roupa espesiál ne’ebé dedikadu ba fatin hakiak fahi,” nia hateten.

Nia esplika tan katak funsionáriu sira tenke uza uniforme apropriadu ba luhan ida-idak no labele lori uniforme ne’ebé uza ona iha luhan ida ba luhan seluk. Medida ne’e importante atu prevene kontaminasaun entre fatin hakiak fahi sira.

Jornalista: Camilio de Sousa
Editór: Filomeno Martins

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!