Avaliasaun Impaktu Ambientál no sistema lisensiamentu ba projetu públiku no Rasionaliza Prosedimentu Avaliasaun Ambientál

Novis Risamotto (risamottonv@gmail.com), Estudu espesiál iha Area Polítika Públika (public Policy)
Polítika públika kompostu husi regra sira ne’ebé estabelese atu governa ita-nia moris nu’udar sosiedade. Nu’udar membru sosiedade, importante ba ita atu hatene kona-ba polítika públika, tanba ida-ne’e abranje direitu no obrigasaun hotu-hotu ne’ebé ita kaer nu’udar sidadaun. Artigu ne’e koalia konaba, Avaliasaun Impaktu Ambientál no sistema lisensiamentu ba projetu públiku ka privadu ho impaktu potensiál ambientál no sosiál. Artigu ne’e hakerek la prezenta instituisaun ruma ka pessoa singular balun, artigu ne’e hakerek bazeia ba tradusaun Dokementus sira hanesan,
Dokumentu Orientasaun Komisaun nian kona-ba aplikasaun ba izensaun sira tuir Diretiva Avaliasaun Impaktu Ambientál nian – Artigu 1(3), 2(4) no 2(5)2019/C 386/05 (2019)
Dokumentu orientasaun Komisaun nian kona-ba rasionalizasaun avaliasaun ambientál sira ne’ebé hala’o tuir Artigu 2(3) hosi Diretiva EIA (2016). Rekomendasaun atualizadu no orientasaun kona-ba aselera fó lisensa ba enerjia renovável no projetu infraestrutura sira ne’ebé relasionadu, no Komisaun Europeia (europa.eu) (13 Maiu 2024) disponivel mós iha lian Fransés & Alemaña. Iha mós Dokementu Komisaun Europa ba Environmental Impact Assessment, Evaluating the effects of public and private projects on the environment. Lei inan Konstituisaun Repúblika (Artigu 6 no 61), Lei Ambientál Báziku (Dekretu-Lei No. 26/2012). Dekretu-Lei No. 5/2011 (hanesan alterasaun hosi Dekretu-Lei No. 39/2022).Protesaun no Konservasaun ba Biodiversidade (Dekretu-Lei No. 6/2020). Dekretu-Lei No. 26/2012, Estabelese Lejislasaun Bázika Ambientál (Timor-Leste). Halo mós Interpretasaun ba Fenomenu sira ne’ebe Timor leste hasoru ho Fundamentu Observasaun no peskiza sira ne’ebe halo durante fulan 5 nia laran, husi rezultadu peskiza hetan kestaun lubuk ida iha kampu peskiza nian, relasiona ho Polítika públika lejizlasaun iha Timor Leste formula no estabelese hosi instituisaun estadu ka ofisiál autorizadu sira, depende ba tipu no ierarkia hosi regulamentu refere.
Introdusaun Bua malus
Mudansa Klimátika Mundu Hasoru no iha Timor Leste, Relatór Espesiál kona-ba direitu umanu ba ambiente ne’ebé moos, saudavel no sustentável klarifika Estadu sira-nia obrigasaun kona-ba prosesu avaliasaun impaktu ambientál no nesesidade atu inklui direitus umanus no impaktu sosiál sira ba avaliasaun abranjente no integradu. Relatóriu, hodi destaka dezafiu sira no prátika di’ak sira ne’ebé aliña ho direitus umanus no obrigasaun internasionál sira, iha intensaun atu hadi’a prosesu sira-ne’e, hodi aprezenta dalan sira iha ne’ebé enkuadramentu avaliasaun sira ne’ebé eziste tenke evolui hodi avalia ho efetivu no komprensivu impaktu potensiál sira ambientál, klimátiku, biodiversidade, saúde, sosiál, kulturál, ekonómiku no direitus umanus nian liuhosi avaliasaun komprensivu no integradu sira, inklui baze siénsia ne’ebé di’ak liu ne’ebé disponivel Siénsia indíjena no tradisionál, no liuhosi prosesu sira ne’ebé transparente no partisipativu.
Timor-Leste nia lejislasaun ambientál bazeia ba Konstituisaun Repúblika no estruturadu iha diploma jurídiku prinsipál sira ne’ebé regula protesaun ba meiu-ambiente, utilizasaun sustentável ba rekursu naturál sira no lisensiamentu ba projetu sira
Fundamentu Konstitusionál sira
Konstituisaun Repúblika (Artigu 6 no 61): Estabelese katak protesaun ba meiu-ambiente no prezervasaun ba rekursu naturál sira nu’udar devér fundamentál Estadu nian, enkuantu simultaneamente rekoñese direitu sidadaun hotu-hotu nian ba ambiente moris ida ne’ebé umanu, saudavel, no ekolojikamente ekilibradu.
Instrumentu Legál Xave sira
- Lei Ambientál Báziku (Dekretu-Lei No. 26/2012): Define enkuadramentu jerál ba polítika ambientál, objetivu konservasaun, prinsípiu prinsipál sira (hanesan prinsípiu “poluente-selu” no prekausaun), no instrumentu jestaun ambientál iha territóriu nasionál nia laran.
- Dekretu-Lei No. 5/2011 (hanesan alterasaun hosi Dekretu-Lei No. 39/2022): Estabelese rejime Avaliasaun Impaktu Ambientál no sistema lisensiamentu ba projetu públiku ka privadu ho impaktu potensiál ambientál no sosiál.
- Protesaun no Konservasaun ba Biodiversidade (Dekretu-Lei No. 6/2020): Regula enkuadramentu legál ba salvaguarda biodiversidade nasaun nian no nia ekosistema terrestre no tasi nian.
- Sistema Nasionál Área Protejida sira: Harii ba konservasaun natureza, jestaun zona konservasaun (hanesan Parke Nasionál Nino Konis Santana no Illa Ataúro), no promosaun ekoturizmu.
Lei ne’e fó enkuadramentu ba polítika ambientál no prinsípiu sira ba konservasaun no protesaun ambientál, no mós prezervasaun no utilizasaun sustentável ba rekursu naturál sira. Ninia objetivu sira inklui:
- Hamenus estrese ba ambiente durante siklu moris rekursu naturál sira-nian.
- Hadi’a dezempeñu ambientál hosi órgaun públiku no privadu sira.
- Asegura ezisténsia no efikásia hosi mekanizmu sira avaliasaun ambientál nian.
- Kriasaun koñesimentu no konxiénsia iha populasaun nia leet kona-ba importánsia no valór biodiversidade, komponente ambientál no nesesidade ba uzu sustentável.
Lei espesifikamente manda kumprimentu ho prinsípiu orientadór sira tuir mai:
Espesifikamente rekoñese Tara Bandu, lisan integrál kultura Timor-Leste nian ne’ebé bele aplika tuir lei komún lokál ne’ebé bazeia ba rituál no iha intensaun atu konserva no promove meiu-ambiente. Lei ne’e mós hatuur direitu no devér sidadaun nasionál sira nian, no mós prevee avaliasaun no lisensiamentu ambientál, monitorizasaun ambientál, integrasaun no integrasaun polítika ambientál, planeamentu ba utilizasaun rai, no protesaun, konservasaun no utilizasaun sustentável ba komponente ambientál sira.
kumprimentu ho prinsípiu Dekretu-Lei No. 26/2012, Estabelese Lejislasaun Bázika Ambientál (Timor-Leste)
LEI BÁZIKA AMBIENTÁL – Rekoñese katak konservasaun no protesaun ba ambiente maka devér ida Estadu nian, Governu Konstitusionál rekoñese importánsia atu estabelese enkuadramentu legál ambientál ida ne’ebé bele define prinsípiu no regra sira ba konservasaun no protesaun ambientál, uzu sustentável rekursu naturál sira-nian, no jestaun ambientál hosi perspetiva ida ne’ebé integradu no integradu direitu fundamentál sidadaun Timor-Leste nian. Iha ekonomia merkadu ne’ebé habelar, ambiente no rekursu naturál sira reprezenta fonte rikusoin ne’ebé signifikativu no fundasaun ba kreximentu ekonómiku no sobrevivénsia komunidade sira-nian. Maibé, buat rua ne’e ezije jestaun ne’ebé ekilibradu no sustentável atu fornese sidadaun sira ho kualidade moris ne’ebé di’ak liu iha kuadru dezenvolvimentu sustentável nia laran. Direitu ba ambiente ne’ebé moos no saudavel nu’udar direitu umanu ne’ebé universalmente rekoñese; kona-ba ida-ne’e, Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste haree protesaun ambientál hosi perspetiva dupla, nu’udar knaar fundamentál Estadu nian no, iha tempu hanesan, nu’udar direitu fundamentál sidadaun sira-nian. Tuir loloos, Konstituisaun Artigu 6 estabelese katak Estadu nia objetivu fundamentál ida maka protesaun ba meiu-ambiente no prezervasaun ba rekursu naturál sira. Liután, Artigu 61—repete fali objetivu ida-ne’e no espesifika katak Estadu tenke promove asaun sira hodi defende no salvaguarda meiu-ambiente, rekoñese sidadaun hotu-hotu nia direitu ba ambiente moris ne’ebé saudavel no ekolojikamente ekilibradu, enkuantu estabelese mós devér koletivu atu prezerva no proteje meiu-ambiente ba benefísiu jerasaun sira iha futuru. Nune’e mós, Artigu 139 subliña katak utilizasaun rekursu naturál sira tenke hala’o ho maneira ne’ebé mantein ekilíbriu ekolójiku no prevene destruisaun ekosistema sira. Iha nível internasionál, Timor-Leste ratifika ona konvensaun internasionál lubuk ida, hanesan Konvensaun Kuadru Nasoins Unidas nian kona-ba Mudansa Klimátika no Protokolu Kyoto, Konvensaun Nasoins Unidas nian ba Kombate Desertifikasaun, Konvensaun kona-ba Diversidade Biolójika, no Konvensaun Viena ba Protesaun Kamada Ozonu hamutuk ho ninia Protokolu Montreal. Ida-ne’e rekoñese Estadu nia responsabilidade atu implementa obrigasaun sira ne’ebé mosu hosi instrumentu internasionál sira-ne’e. Tanba ne’e, promulgasaun Lei-Kuadru kona-ba Ambiente estabelese enkuadramentu legál nesesáriu ida ne’ebé aborda imperativu konstitusionál ba protesaun ambientál, enkuantu simultaneamente kumpre responsabilidade internasionál sira ne’ebé Estadu asume. Prosesu ne’e inklui konsultasaun ho reprezentante sira husi organizasaun protesaun no konservasaun ambientál nasionál no internasionál, asesór no peritu nasionál no internasionál, ministériu governu relevante, no ofisiál no líder administrasaun públika oioin; hala’o mós prosesu konsulta públika ida. Nune’e, ezerse autorizasaun lejizlativa ne’ebé fó tuir termu sira Artigu 1 no 2 hosi Lei No. 3/2012, loron 13 fulan-Janeiru tinan 2012, no tuir dispozisaun sira hosi Artigu 96 Konstituisaun nian, Poder Ezekutivu dekreta, ho forsa lei nian, Dispozisaun Jerál sira tuirmai ne’e: KAPÍTULU I Artigu 1.º Dispozisaun ba Definisaun sira Artigu 1.º nian: objetivu sira interpretasaun no aplikasaun ba Lei ida-ne’e, sei aplika definisaun sira tuirmai ba termu no konseitu sira ne’ebé uza iha-ne’e: a) Atividade: asaun ruma, tantu hahú hosi setór públiku ka privadu, relasiona ho esplorasaun ka utilizasaun komponente ambientál sira, aplikasaun teknolojia ka prosesu produsaun, polítika, aktu lejizlativu ka regulamentár, planu ka programa ka ambiente ne’ebé bele afeta ambiente; b) Ambiente: konjuntu sistema fíziku, kímiku, no biolójiku no sira-nia relasaun ho fatór ekonómiku, sosiál, no kulturál, ne’ebé iha efeitu diretu ka indiretu, imediatu ka mediadu, ba ser moris no kualidade moris ema nian; c) Área protejida: área ida ne’ebé define espesífikamente hosi rai, bee-moos, ka tasi ne’ebé dedika ba protesaun no manutensaun hosi diversidade biolójika, servisu ambientál sira, no rekursu kulturál asosiadu sira, ne’ebé jere liuhosi meiu legál ka meiu efetivu sira seluk; d) Avaliasaun ambientál estratéjiku: instrumentu preventivu ida hosi polítika ambientál, bazeia ba análize no previzaun kona-ba impaktu potensiál sira hosi polítika, estratéjia, no planu sira ba meiu-ambiente, ho objetivu atu informa foti desizaun kona-ba sira-nia viabilidade ambientál; e) Biodiversidade: diversidade entre organizmu moris sira hosi fonte hotu-hotu, inklui, entre sira seluk, sira-ne’ebé iha ekosistema terrestre, tasi nian, no akuátiku sira seluk, no mós kompleksu ekolójiku sira ne’ebé sira halo parte; ida-ne’e abranje diversidade iha espésie ida-idak nia laran, entre espésie sira, no entre ekosistema sira; f) Komponente ambientál sira: elementu oioin ne’ebé forma ambiente no ne’ebé nia interasaun…
Vizaun Jerál
Tuir Diretiva Avaliasaun Impaktu Ambientál (EIA) UE nian (2011/92/UE hanesan altera hosi 2014/52/UE), projetu edifísiu ka dezenvolvimentu boot sira iha UE tenke avalia uluk sira-nia impaktu ba ambiente. Ida-ne’e halo molok projetu ne’e bele hahú.
Presiza EIA ida ba projetu oioin hanesan
- estasaun nukleár sira
- ferry ho distánsia dook
- auto-estrada sira
- estrada sira ne’ebé maka’as
- instalasaun sira soe lixu nian ba lixu perigozu sira
- barrajen sira ho kapasidade sertu
Ba projetu sira seluk, inklui projetu dezenvolvimentu urbanu ka industriál, estrada sira, dezenvolvimentu turizmu no kanalizasaun no obra sira tulun ba inundasaun, depende ba Estadu-membru UE ida-idak atu deside se sei iha EIA ida tuir kazu ida-idak ka liuhosi estabelese kritériu espesífiku sira (hanesan fatin, medida ka tipu projetu nian).
EIA avalia impaktu signifikativu diretu no indiretu hosi projetu ida bazeia ba fatór ambientál oioin, inklui, populasaun no ema nia saúde, biodiversidade, klima, paizajen, rikusoin materiál sira, patrimóniu kulturál, Dezenvolvedor projetu tenke fornese autoridade aprovasaun ho relatóriu ida ne’ebé kontein informasaun tuirmai
- deskrisaun projetu nian (fatin, dezeñu, medida)
- efeitu signifikativu potensiál sira
- alternativa sira ne’ebé razoavel
karakterístika sira projetu nian no/ka medida sira atu evita, prevene, hamenus ka kompensa impaktu signifikativu sira ne’ebé provável ba ambiente
Iha mós regra rigorozu sira kona-ba oinsá públiku hetan informasaun kona-ba projetu no faktu katak ida-ne’e sujeita ba prosedimentu AIA ida no oinsá sira ne’ebé afetadu bele partisipa iha prosesu foti desizaun. Públiku mós hetan informasaun kona-ba desizaun hafoin no bele kontesta iha tribunál sira.
Objetivu sira
Prosedimentu EIA garante protesaun ambientál no transparénsia kona-ba prosesu foti desizaun ba projetu públiku no privadu oioin. Ho nia ámbitu ne’ebé luan no objetivu ne’ebé luan, EIA garante katak preokupasaun ambientál sira konsidera hahú kedas husi inísiu edifísiu foun ka projetu dezenvolvimentu sira, ka sira-nia mudansa ka estensaun sira. Ida-ne’e permite públiku atu envolve ativamente iha prosedimentu AIA.
Lei
Diretiva Avaliasaun Impaktu Ambientál dahuluk (85/337/EEC) tama iha vigór iha tinan 1985. Diretiva ne’e atualiza ona dala haat hodi lori ida-ne’e tuir kompromisu internasionál sira UE nian no dezenvolvimentu legál sira seluk. Iha 2011, Diretiva 85/337/CEE no ninia alterasaun sira tuirmai kodifika ona iha lei foun ida de’it (Diretiva 2011/92/UE) ne’ebé agora daudaun vigora.
Lei prinsipál
- Diretiva 2011/92/UE, hanesan altera hosi Diretiva 2014/52/UE
Alterasaun sira uluk nian
- Diretiva 97/11/CE lori Diretiva ne’e tuir Konvensaun ECE Espoo ONU nian kona-ba EIA iha Kontestu Transfronteirisu. Ida-ne’e habelar ámbitu Diretiva EIA nian liuhosi aumenta tipu projetu sira ne’ebé kobre, no númeru projetu sira ne’ebé presiza avaliasaun impaktu ambientál obrigatóriu (Aneksu I). Ida-ne’e mós prevee arranju triajen foun sira, inklui kritériu triajen foun sira (Aneksu III) ba projetu sira Aneksu II nian, no estabelese rekizitu sira informasaun mínimu nian.
- Diretiva 2003/35/CE aliña provizaun sira kona-ba partisipasaun públika ho Konvensaun Aarhus kona-ba partisipasaun públika iha foti desizaun no asesu ba justisa iha asuntu ambientál sira.
- Diretiva 2009/31/CE aumenta projetu sira ne’ebé relasiona ho transporte, kaptura no armazenamentu dióksidu karbonu (CO2) ba Aneksu I no II husi Diretiva EIA.
Revizaun ba Diretiva EIA nian
Iha 2012 Komisaun adota proposta ida atu altera Diretiva 2011/92/UE bazeia ba avaliasaun impaktu ida ne’ebé klean. Objetivu maka atu hamenus todan administrativu sira ne’ebé la nesesáriu, reforsa prosesu foti desizaun no halo fasil liu atu avalia impaktu potensiál sira sein hafraku salvaguarda ambientál sira ne’ebé eziste. Tuir alterasaun sira ne’ebé aprezenta hosi Parlamentu Europeu no Konsellu, Diretiva revizaun nian tama iha vigór iha 15 Maiu 2014. Estadu-membru sira iha tinan 3 atu transpoin Diretiva ne’e. Komisaun trasa lista kontrolu informál ida atu ajuda Estadu-membru sira bainhira transpoin Diretiva.
Relatóriu
Tuir Diretiva EIA, Estadu-membru UE sira tenke fornese estatístika sira ba Komisaun kona-ba oinsá Diretiva ne’e implementa iha sira nia nasaun kada tinan neen. Ida-ne’e inklui númeru projetu sira ne’ebé avalia tuir aneksu rua hosi Diretiva, durasaun média hosi tempu ne’ebé prosesu AIA lori, no kustu sira ne’ebé envolve.
Ezersísiu relatóriu dahuluk sei hala’o iha 2023. Haree iha ne’e ba formatu esbosu proposta hosi Komisaun ba relatóriu Estadu-membru sira nian.
Komisaun relata kona-ba aplikasaun no efikásia Diretiva EIA nian
- Relatóriu Komisaun nian – 2009
- Relatóriu Komisaun nian – 2003
- Relatóriu Komisaun nian – 1997
- Relatóriu Komisaun nian – 1993
Publikasaun sira
- Kolesaun informasaun no dadus kona-ba implementasaun Diretiva EIA revizaun nian (2011/92/UE) ne’ebé altera hosi 2014/52/UE (2024)
- Formatu relatóriu tuir Artigu 12(2) hosi Diretiva EIA (2022)
- Tinan 35 husi Avaliasaun Impaktu Ambientál UE nian (2021)
- Avaliasaun impaktu ambientál ba projetu sira – Desizaun sira hosi Tribunál Justisa hosi Europeia
Vizaun jerál no istória
Lei, polítika, no prátika sira forma fundasaun ba sistema avaliasaun impaktu (IA). Enkuantu polítika sira forma intensaun no diresaun governasaun ambientál no sosiál nian, lei sira fornese enkuadramentu ne’ebé bele aplika, no prátika sira revela nivel vontade polítika no kapasidade institusionál atu hala’o sira. Hamutuk, elementu sira-ne’e determina oinsá efetivu Avaliasaun Impaktu Ambientál no Sosiál (ESIA) implementa.
Avaliasaun impaktu nian hahú hanesan instrumentu polítika ambientál ida, ho Lei Polítika Ambientál Nasionál (NEPA) Estadus Unidus nian iha tinan 1969 ne’ebé marka nia estreia institusionál. Hahú husi ne’ebá, nasaun no instituisaun barak adota ona IA hanesan ezijénsia legál ida atu asegura katak foti desizaun ba projetu sira, planu sira, no polítika sira konsidera sira nia konsekuénsia ambientál no sosiál potensiál sira.
Ideia sentrál maka: molok atividade ida ne’ebé maka bele prejudika atu akontese, ida-ne’e tenke hetan eskrutíniu preventivu no fiskalizasaun públika. Karik liuhosi sistema lisensa tradisionál ka ferramenta sira bazeia ba merkadu hanesan komérsiu emisaun sira, IA ajuda informa desizaun sira no promove responsabilizasaun. Liutiha tempu, avaliasaun impaktu sira habelar iha ámbitu, ne’ebé abranje avaliasaun ambientál estratéjiku (SEA) ba planu no polítika sira, no integra beibeik dimensaun sosiál, klimátika no saúde.
Fundasaun internasionál sira
Internasionalmente, IA hetan rekoñesimentu ba dala uluk iha Prinsípiu 13 hosi Deklarasaun Estokolmu 1972, ne’ebé husu ba planeamentu dezenvolvimentu integradu ne’ebé proteje ambiente. Prinsípiu 17 hosi Deklarasaun Rio 1992 nian depois subliña avaliasaun impaktu ambientál nu’udar instrumentu nasionál ba atividade sira ne’ebé propoin ne’ebé provavelmente sei hamosu prejuízu signifikativu. Objetivu no Prinsípiu sira AIA nian hosi UNEP iha tinan 1987 no Konvensaun Espoo kona-ba AIA transfronteirisu nian hametin liután IA iha lei internasionál.
Notavelmente, desizaun Tribunál Internasionál Justisa nian iha 2010 iha kazu Pulp Mills konfirma katak avaliasaun ambientál transfronteirisu maka ezijénsia ida tuir lei internasionál kostumeiru.
Evolusaun no proliferasaun legál
Desde NEPA, enkuadramentu legál oioin institusionaliza ona IA:
Akordu internasionál sira, hanesan Konvensaun Espoo
Enkuadramentu supranasionál sira, hanesan UE EIA no Diretiva sira SEA nian
Lei nasionál no subnasionál sira, liuliu iha sistema federal ka desentralizadu sira
Ohin loron, jurisdisaun barak aplika tipu oioin husi IA, inklui:
Avaliasaun Impaktu Sosiál (SIA)
Avaliasaun Impaktu Saúde (HIA)
Avaliasaun Impaktu Jéneru (AIG)
Avaliasaun Ambientál Estratéjiku (SEA)
Avaliasaun Impaktu Kumulativu no Klimátiku
Sustentabilidade ka Avaliasaun Impaktu Integradu
Proliferasaun ida-ne’e hamosu preokupasaun sira kona-ba konsisténsia, koordenasaun, no kapasidade—maibé ida-ne’e mós reflete rekoñesimentu ne’ebé buras katak kestaun dezenvolvimentu kompleksu sira presiza ferramenta multidimensionál sira.
Ezemplu Uniaun Europeia nian
Kuadru Regulamentu Di’ak liu UE nian inkorpora avaliasaun impaktu iha dezenvolvimentu polítika. Better Regulation Toolbox (2021) ikus liu define IA hanesan prosesu ida atu halibur evidénsia kona-ba impaktu ekonómiku, sosiál no ambientál sira hosi opsaun polítika sira. Ida-ne’e apoia—envezde troka—foti desizaun polítika liuhosi identifika kompromisu sira no ajuda asegura transparénsia.
Governasaun no jestaun prosesu
Lei sira IA nian estabelese regra báziku sira, maibé implementasaun depende maka’as ba estrutura governasaun nian, kultura institusionál, no relasaun sira ho parte interesada sira. Ida-ne’e inklui:
Papel ajénsia reguladora sira, konsultór sira, proponente projetu sira, no komunidade sira ne’ebé afetadu
Matadalan profisionál sira no mekanizmu sira revizaun nian
Prosesu partisipasaun públiku ne’ebé garante transparénsia no lejitimidade
Partisipasaun esensiál la’ós de’it ba kumprimentu legál, maibé atu hasa’e kualidade no lejitimidade hosi rezultadu sira IA nian. La ho input públiku ne’ebé signifikativu, avaliasaun impaktu sira iha risku atu sai hanesan ezersísiu “marka kaixa” prosedimentál. Presiza vijilánsia atu asegura katak sira sai nafatin ferramenta ba sustentabilidade no ekuidade.
Revizaun no kumprimentu judisiál
Avaliasaun impaktu nian aplika ona ho luan liuhosi tribunál nasionál sira no desizaun internasionál sira. Iha E.U.A., desizaun tribunál nian sira maka forma dezenvolvimentu NEPA nian. Iha Europa, Tribunál Europeu ba Justisa interpreta ona Diretiva EIA ho ativu, hodi reforsa nesesidade ba transpozisaun no aplikasaun loloos. Aumenta ba beibeik, tribunál sira rekoñese IA hanesan obrigasaun prosesuál ida ne’ebé esensiál atu defende direitu ambientál sira.
Tendénsia sira no kestaun sira ne’ebé mosu
Tinan hirak ikus ne’e haree mudansa ida ba sistema avaliasaun impaktu ne’ebé integradu liu no foka ba futuru. Tendénsia xave sira inklui:
Integrasaun klimátika: Sistema IA sira agora dala barak presiza análize ba emisaun gás ho efeitu estufa, nesesidade adaptasaun, no reziliénsia klimátika.
Tranzisaun justu: Asegura katak mudansa ba ekonomia sira ho karbonu ki’ik konsidera impaktu sosiál no traballu sira.
Dijitalizasaun: Plataforma dadus nakloke no ferramenta dijitál sira ajuda hadi’a transparénsia no monitorizasaun IA nian.
Aliñamentu ho ODS sira: IA iha ligasaun ba beibeik ho Ajenda Dezenvolvimentu Sustentável 2030 nian.
Avaliasaun impaktu ambientál maka prosedimentu administrativu ida ne’ebé maka regula hosi Lei 21/2013 ne’ebé maka analiza projetu ida nia efeitu sira ba ambiente molok nia aprovasaun.
Ninia objetivu maka atu prevene, hadi’a, no minimiza impaktu ambientál sira ne’ebé signifikativu molok implementa projetu ida, liuhosi inkorpora kritériu sira sustentabilidade no protesaun ambientál nian iha prosesu foti desizaun nian.
Iha España, prosedimentu ida-ne’e aplika ba setór oioin, inklui infraestrutura, enerjia, indústria, planeamentu urbanu, minerasaun, no jestaun lixu nian. Aleinde ne’e, komunidade autónomu sira iha sira nia jurisdisaun rasik kona-ba avaliasaun ambientál, nune’e ezijénsia no prosedimentu balu bele varia depende ba autoridade kompetente.
Avaliasaun ambientál ida halo posivel atu identifika risku ambientál sira hosi faze inisiál sira projetu ida nian no atu estabelese medida preventiva, koretiva no kompensatóriu sira ne’ebé adapta ba asaun espesífiku ida-idak.
Saida maka avaliasaun impaktu ambientál?
Avaliasaun impaktu ambientál (AIA) maka prosesu ne’ebé governu analiza efeitu potensiál sira ne’ebé projetu ida bele iha ba ambiente molok autoriza ninia implementasaun.
Prosedimentu ida-ne’e avalia aspetu sira hanesan:
Rekursu naturál sira, Objetivu husi avaliasaun impaktu ambientál ida maka atu asegura katak projetu sira inklui medida sira ne’ebé apropriadu atu prevene ka hamenus sira nia efeitu negativu potensiál sira ba ambiente.
Regulamentu españól sira ezije katak projetu balu tenke hetan avaliasaun ambientál ida molok hetan aprovasaun administrativa.
Prosedimentu ne’e hahú hosi patrosinadór projetu nian —karik ema ida ka entidade jurídika, públika ka privada—hodi hatama aplikasaun ida ba autoridade kompetente, katak, ajénsia ne’ebé responsavel atu autoriza projetu.
Oinsá atu hala’o Avaliasaun Impaktu Ambientál
- Definisaun Projetu
Dezenvolvedor define espesifikasaun tékniku sira projetu nian, nia lokalizasaun, no alternativa sira ne’ebé posivel. Iha faze ida-ne’e, identifika ona fatór ambientál sira ne’ebé relevante, impaktu potensiál sira iha área lokál, no risku ambientál sira ne’ebé asosiadu ho projetu.
- Preparasaun ba estudu impaktu ambientál
Estudu kona-ba impaktu ambientál analiza, Karakterístika sira Projetu nian. Área ne’ebé afetadu, impaktu sira ne’ebé bele prevee Opsaun sira ne’ebé konsidera Medida preventiva no koretiva sira.
Medida sira kompensasaun nian
Programa monitorizasaun ambientál
Ajénsia ambientál avalia adekuasaun téknika no ambientál hosi dokumentasaun ne’ebé hatama durante prosesu.
- Inkéritu sira no Informasaun Públika
Administrasaun halo arkivu ne’e disponivel ba revizaun públiku no buka input hosi ajénsia sira ne’ebé afetadu no autoridade relevante sira. Períodu komentáriu públiku nian tenke pelumenus loron serbisu 30. Prosesu ida-ne’e permite konsiderasaun ba preokupasaun sira kona-ba ambiente no uza rai nian molok hasai desizaun finál.
- Avaliasaun husi ajénsia ambientál
Ajénsia ambientál halo revizaun ba dokumentasaun téknika hotu-hotu, komentáriu sira ne’ebé simu, no impaktu kumulativu ka indiretu potensiál ruma hodi determina viabilidade ambientál projetu nian.
- Rezolusaun Ambientál
Prosedimentu ne’e konklui ho:
Deklarasaun Impaktu Ambientál (EIS) ida iha revizaun rutina nia okos Ka Relatóriu Impaktu Ambientál ida, tuir prosesu revizaun simplifikadu ida. Desizaun bele aprova projetu, aprova ho kondisaun, ka determina katak ida-ne’e la viável ba ambiente.
Saida maka estudu impaktu ambientál ida tenke inklui?
Konteúdu husi estudu impaktu ambientál depende ba tipu projetu, maski normalmente inklui:
Deskrisaun Tékniku kona-ba Projetu
Inventáriu ambientál hosi área ne’ebé hale’u
Identifikasaun no avaliasaun ba impaktu sira
Análize ba Alternativa sira
Medida preventiva no koretiva sira
Medida kompensatóriu sira
Programa Monitorizasaun Ambientál
Sumáriu la’ós tékniku
Regulamentu sira mós ezije avaliasaun ida kona-ba impaktu kumulativu no indiretu sira, mudansa klimátika, biodiversidade, no konsumu rekursu naturál sira.
Estudu nia konteúdu tenke kumpre kritériu sira ne’ebé hatuur iha Aneksu VI Lei 21/2013 no, bainhira aplikavel, ho regulamentu rejionál relevante sira.
Diferensa entre avaliasaun ambientál estratéjiku no avaliasaun impaktu ambientál
Avaliasaun Ambientál Estratéjiku
Aplika ba planu sira, programa sira, no ferramenta planeamentu nian, hanesan planu urbanu, rejionál, ka setoriál sira. Avaliasaun ambientál estratéjiku hala’o iha faze inisiál sira planeamentu nian, molok projetu espesífiku sira define ona.
Avaliasaun Impaktu Ambientál
EIA aplika ba projetu espesífiku sira hanesan infraestrutura, instalasaun industriál sira, ka sentrál elétriku sira.
Diferensa prinsipál maka avaliasaun ambientál estratéjiku ezamina planeamentu nu’udar totál, enkuantu avaliasaun impaktu ambientál foka ba projetu espesífiku sira ne’ebé define ona.
Sé mak bele prepara estudu kona-ba impaktu ambientál?
Estudu impaktu ambientál sira normalmente prepara hosi ekipa tékniku sira ne’ebé espesializadu iha siénsia ambientál, enjeñaria, biolojia, jeolojia, hidrolojia, ka planeamentu uza rai.
Haree ba kompleksidade tékniku no regulatóriu hosi prosesu, ne’e komún atu envolve empreza konsultoria ambientál sira ka empreza enjeñaria espesializada sira ho esperiénsia iha avaliasaun ambientál no prosedimentu administrativu sira.
Importánsia husi Avaliasaun Ambientál ba Negósiu sira
Avaliasaun ambientál ida halo liu fali de’it asegura kumprimentu ho regulamentu sira ne’ebé aplikavel. Ida-ne’e mós ajuda empreza sira atu identifika risku regulatóriu no ambientál sira molok halo investimentu signifikativu sira.
Entre ninia benefísiu prinsipál sira maka:
- Identifikasaun lalais ba risku ambientál sira
- Mitigasaun Risku Regulatóriu
- Hadi’a planeamentu projetu nian
- Antisipa limitasaun administrativu sira
- Minimiza impaktu ambientál sira
Hametin polítika sira jestaun sustentabilidade no ambientál nian. Iha setór sira ne’ebé sujeita ba regulamentu ambientál ne’ebé rigorozu, antesipa rekizitu sira prosesu nian bele ajuda hamenus kustu sira, atrazu sira, no risku rejeisaun administrativu nian.
Iha asesu ba konsellu peritu nian bele rasionaliza prosesu lisensa ambientál no hadi’a kualidade téknika hosi dokumentasaun ne’ebé hatama.
Regulamentu rejionál sira ne’ebé aplikavel iha komunidade autónomu ida-idak
Regulamentu sira-ne’e espesifika projetu sira ne’ebé maka sujeita ba revizaun ambientál no regula prosedimentu administrativu sira ne’ebé aplikavel. Autoridade atu hala’o avaliasaun ambientál iha órgaun governu nian ne’ebé responsavel atu autoriza projetu: federal, estadu, ka lokál, tuir aplikavel.
Avaliasaun impaktu ambientál maka instrumentu xave ida atu rekonsilia dezenvolvimentu ekonómiku ho protesaun ambientál.
Prosedimentu ida-ne’e halo posivel atu identifika, prevene, no rezolve impaktu ambientál sira molok implementa projetu sira ne’ebé bele afeta ambiente, liuhosi inkorpora kritériu ambientál sira iha prosesu foti desizaun nian.
Kontra kontestu ida ne’ebé aumenta ezijénsia regulatóriu sira no foku ida ne’ebé buras ba sustentabilidade, avaliasaun ambientál estabelese ona nia-an nu’udar elementu xave ida hodi asegura katak projetu sira sai responsável liu, viável, no aliña ho protesaun ambientál.
Ida-ne’e maka prosesu administrativu ne’ebé analiza efeitu ambientál potensiál sira hosi projetu ida molok aprova, hodi avalia nia impaktu ba biodiversidade, rai, bee, anin, saúde ema nian, patrimóniu kulturál, no mudansa klimátika.
Avaliasaun ambientál maka prosesu administrativu ne’ebé komprensivu, enkuantu estudu impaktu ambientál maka dokumentu tékniku ne’ebé prepara hosi dezenvolvedor ne’ebé uza hanesan parte ida hosi prosesu ne’e.
Prinsipalmente Lei 21/2013 kona-ba avaliasaun ambientál, hamutuk ho Diretiva Europeia 2011/92/UE no regulamentu rejionál sira ne’ebé aplikavel.
Ida-ne’e depende ba tipu atividade, medida, lokalizasaun, no impaktu ambientál potensiál hosi projetu. Aneksu sira ba Lei 21/2013 espesifika projetu sira ne’ebé maka sujeita ba avaliasaun padraun ida no ida ne’ebé maka ba ida ne’ebé simplifikadu.
Prosesu avaliasaun padraun iha prazu másimu fulan 4 atu hasai Deklarasaun Impaktu Ambientál hahú hosi data ne’ebé simu aplikasaun kompletu. Prosesu simplifikadu iha prazu másimu fulan 3 atu hasai Relatóriu Impaktu Ambientál.
EIS sai inválidu karik projetu la hahú iha tinan lima nia laran hosi ninia publikasaun, maski bele husu estensaun ida to’o fulan 30 adisionál.
Normalmente, empreza konsultoria ambientál sira ka ekipa tékniku espesializadu sira ho koñesimentu kona-ba regulamentu federal no estadu nian ne’ebé aplikavel.
Kustu depende ba tipu projetu, ninia kompleksidade téknika, lokalizasaun, prosimidade ba área protejida sira, no ámbitu análize ambientál ne’ebé presiza. Projetu ida-idak presiza avaliasaun ida ne’ebé individualizadu.
Konkluzaun no Rekomendasaun
Avaliasaun ambientál sira maka ferramenta importante sira protesaun ambientál nian. Hodi envolve autoridade sira no sidadaun sira no inkorpora relatóriu ambientál sira, impaktu ambientál potensiál sira hosi projetu planeadu ida bele identifika iha faze inisiál no tau iha konsiderasaun durante prosesu foti desizaun. Ba ida-ne’e iha instrumentu oioin, porezemplu avaliasaun impaktu ambientál (AIA) no avaliasaun ambientál estratéjiku (SEA). Hare mós Fundamentu Konstitusionál sira. Konstituisaun Repúblika (Artigu 6 no 61): Estabelese katak protesaun ba meiu-ambiente no prezervasaun ba rekursu naturál sira nu’udar devér fundamentál Estadu nian.
Objetivu atu hala’o avaliasaun ambientál sira maka atu proteje saúde umana no ambiente naturál hosi efeitu prejudisiál sira ne’ebé bele prevee hosi instalasaun industriál sira ne’ebé planeadu no medida infraestrutura sira. Aleinde ne’e, liuhosi kria transparénsia no envolve públiku iha prosesu sira foti desizaun nian, avaliasaun ambientál sira mós ajuda atu hetan aseitasaun luan liután ba projetu ne’ebé iha kestaun. Objetivu seluk maka atu fó ba aplikante sira no autoridade sira planeamentu nian seguransa nian kona-ba projetu.
Polítika Governu nian
Nasaun Alemaña no Spañia kumpre rekizitu internasionál sira kona-ba avaliasaun ambientál sira bainhira ko’alia kona-ba desizaun sira kona-ba lisensa sira ba instalasaun industriál sira no medida sira infraestrutura nian no ba desizaun sira planeamentu nian kona-ba planu no programa sira relasiona ho ambiente, nune’e satisfás kritériu sira hosi Konvensaun nian ba polítika ambientál modernu.
Enkuadramentu legál no polítika sira ba avaliasaun impaktu nian kontinua evolui hodi hasoru dezafiu sira sustentabilidade globál nian. Governasaun ne’ebé efetivu depende ba kombinasaun instrumentu legál ne’ebé metin, kapasidade institusionál, no kompromisu ba partisipasaun, responsabilizasaun no ekuidade ne’ebé signifikativu.
Dokumentu orientasaun sira
- Interpretasaun ba definisaun sira hosi kategoria projetu sira hosi Aneksu I no II hosi Diretiva EIA (2024) – disponivel mós iha lian Fransés & Alemaña
Rekomendasaun atualizadu no orientasaun kona-ba aselera fó lisensa ba enerjia renovável no projetu infraestrutura sira ne’ebé relasionadu – Komisaun Europeia (europa.eu) (13 Maiu 2024)
Avizu Komisaun nian kona-ba aplikasaun Diretiva Avaliasaun Impaktu Ambientál nian ba mudansa no estensaun projetu sira – Aneksu I.24 no Aneksu II.13(a), inklui konseitu no prinsípiu prinsipál sira ne’ebé relasiona ho sira-ne’e (2021)
- Dokumentu Orientasaun Komisaun nian kona-ba aplikasaun ba izensaun sira tuir Diretiva Avaliasaun Impaktu Ambientál nian – Artigu 1(3), 2(4) no 2(5)2019/C 386/05 (2019)
- Dokumentu orientasaun Komisaun nian kona-ba rasionalizasaun avaliasaun ambientál sira ne’ebé hala’o tuir Artigu 2(3) hosi Diretiva EIA (2016)
Orientasaun EIA – Triajen (2017)
Orientasaun EIA – Ámbitu (2017)
Orientasaun EIA – relatóriu EIA (2017)
- Rasionaliza prosedimentu sira avaliasaun ambientál nian ba infraestrutura enerjétika Projetu sira ho Interese Komún (PCIs) (2013)
- Orientasaun kona-ba Aplikasaun Prosedimentu Avaliasaun Impaktu Ambientál ba Projetu Transfronteirisu ho eskala boot (2013)
- Orientasaun kona-ba Integrasaun Mudansa Klimátika no Biodiversidade iha Avaliasaun Impaktu Ambientál (2013)
- Interpretasaun ne’ebé sujere hosi Komisaun kona-ba aplikasaun hosi Diretiva EIA nian ba obra asesória/asosiadu sira (2012)
- Aplikasaun Diretiva EIA ba projetu sira ne’ebé relasiona ho esplorasaun no esplorasaun idrokarbonetu la konvensionál (2012)
- Aplikasaun Diretiva EIA ba reabilitasaun lixu fatin (2010)
- Koleksaun informasaun no dadus hodi apoia estudu Avaliasaun Impaktu ba revizaun Diretiva EIA (2010)
- Komisaun Europa ba Environmental Impact Assessment, Evaluating the effects of public and private projects on the environment.
Referénsia sira
Vanclay, F. (2003). Prinsípiu Internasionál sira ba Avaliasaun Impaktu Sosiál. Avaliasaun Impaktu & Avaliasaun Projetu, 21(1), 5–11.
Komisaun Europeia (2021). Kaixa Ferramenta Regulasaun ne’ebé Di’ak Liu. Foti husi https://commission.europa.eu
Konvensaun UNECE Espoo. (1991). Konvensaun kona-ba Avaliasaun Impaktu Ambientál iha Kontestu Transfronteirisu.
Tribunál Internasionál Justisa nian (2010). Fabrika sira iha mota Uruguai (Arjentina hasoru Uruguai).
UNEP (1987). Objetivu no Prinsípiu sira husi Avaliasaun Impaktu Ambientál.
Decree – Law No. 26/2012, Establishing the Environmental Basic Legislation (Timor-Leste) husi ADB
Konstituisaun Repúblika (Artigu 6 no 61)
Lei Ambientál Báziku (Dekretu-Lei No. 26/2012)
Dekretu-Lei No. 5/2011 (hanesan alterasaun hosi Dekretu-Lei No. 39/2022)
Protesaun no Konservasaun ba Biodiversidade (Dekretu-Lei No. 6/2020)
prinsípiu Dekretu-Lei No. 26/2012, Estabelese Lejislasaun Bázika Ambientál (Timor-Leste)

