Governu aprova tema ba selebrasaun proklamasaun RDTL ba da-51

DILI, 21 Outubru 2026 (TATOLI)—Governu liuhusi reuniaun Konsellu Ministru aprova tema “Tinan 51 Istória – Konsolida Estabilidade no Promove Dezenvolvimentu Sustentável” ba komemorasaun Aniversáriu Proklamasaun Independénsia Unilaterál Repúblika Demokrátika Timor-Leste nian ba da-51.
Proposta ida-ne’e aprezenta husi Ministru Administrasaun Estatál, Tomás do Rosário Cabral, hodi husi atu Konsellu Ministrus delibera hodi aprova tema ne’e rasik.
Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál, Expedito Dias Ximenes, hateten ohin iha reuniaun ne’e Ministru Administrasaun Estatál (MAE), Tomas Cabral, aprezenta proposta tema lima ba komemorasaun proklamasaun independénsia nian iha loron 28 fulan-Novembru 2026.
“Maibé, ohin, Primeiru-Ministru haree no refleta tema sira-ne’e, ikus mai deside aprova tema ida ba komemorasaun nasionál ida-ne’e ho razaun oinsá ita refleta prosesu naruk ba istória ida-ne’e ho prosesu luta durante tinan 24,” Governenate ne’e informa ba jornalista sira iha Palásiu Governu, ohin.
Istoria badak kona-ba 28 Novembru
Iha 1975, tanba impériu koloniál portugêz naksobu-rahun, mak aumenta movimentu libertasaun lokál. Iha maiu 1975, autoridades Lisboa sira lori sira-nia Projetu ida mai aprezenta ba prinsipais partidu Timór-nian sira, no rona tiha sira, publika iha 11 julhu lei ne’ebé prevé nomeasaun altu Komisáriu portugêz ida, no, iha outubru tinan ne’e duni, halo eleisaun Asembleia Populár ida atu define nia estatutu polítiku. Diploma ne’e prevé ona períodu tranzisaun ida ba tinan tolu nia laran.
Hahú fulan-janeiru 1975, hala’o daudaun ona programa lokál kona-ba deskolonizasaun progresiva, liuhusi Reforma Administrativa, ne’ebé lori konsege realiza Eleisaun ba Administrasaun Rejionál Konselhu Lautein.
Rezultadús hosi konsulta populár ne’ebé halo ba dala uluk hatudu momoos katak APODETI ladún hetan apoiu, ida ne’e hatudu mo-mós katak, tuir prosesus demokrátiku, Timóroan sira nunka bele simu integrasaun ba iha paíz viziñu.
Antezde Eleisaun Rejionál hirak ne’e mós klaru tebes ona, ba naran observadór independente ida ne’ebé mai vizita Territóriu ne’e, katak maioria esmagadora Timór-oan rekuza ka hakribit tomak integrasaun iha Indonézia.
Diferente kulturál mak hanesan razaun prinsipál ida hotu ne’ebé halo sira la simu integrasaun.
Iha loron 28 Novembru 1975, Fretilin halo proklamasaun unilaterál independênsia, ho primeiru Prezidente Repúblika, mak Xavier do Amaral, no Nicolau Lobato simu kargu hanesan Primeiru-Ministru hodi ikus fali mai, sai mós hanesan primeiru líder Rezistênsia Armada.
Ho proklamasaun Independênsia gerra sivíl hetok sai maka’as liután. Indonézia, ho pretextu ka razaun atu proteje nia sidadaun iha Territóriu Timór laran, invade ka tama ho forsa iha parte Leste ilha ida ne’e no sarani seluk fali Territóriu ne’e ho naran Timor Timur, sai nia provinsia ba da-27.
Sira simu apoiu subasubar husi Governu norte-amerikanu ne’ebé haré Fretilin hanesan organizasaun ida ho orientasaun marxista.
Jornalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenes

