Alemaña hakarak habelar investimentu iha Timor-Leste

DILI, 22 Outubru 2026 (TATOLI)—Delegasaun Parlamentár Alemaña, Malte Kaufmann, hala’o enkontru ho Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hodi diskute kona-ba servisu bilaterál no sira mós hakarak habelar investimentu iha Timor-Leste.
Delegasaun Parlamentár Alemaña, Malte Kaufmann, dehan enkontru ida-ne’e produtivu no di’ak tebes ho Primeiru-Ministru hodi ko’alia kona-ba relasaun bilaterál entre nasaun rua ne’e.
Timor-Leste halo servisu di’ak tebes iha prosesu konsiliasaun no rekonsiliasaun hafoin luta ba liberdade, tanba ne’e sira sente impresionadu tebes ho oinsá nasaun ida-ne’e kontinua dezenvolve an.
“Maibé, ami mós ko’alia kona-ba oportunidade negósiu, Alemaña investe ona maka’as iha Indonézia. Agora, ami hakarak habelar investimentu mós ba Timor-Leste, tanba Timor-Leste iha potensialidade barak atu oferese,” Delegasaun ne’e relata ba jornalista sira iha Palásiu Governu, ohin.
Tuir nia, Timor-Leste iha produtu agríkola ne’ebé di’ak tebes, sira mós iha ona oportunidade atu koko kafé Timor-Leste, no kafé ne’e di’ak tebes duni. Timor-Leste mós iha illa ne’ebé furak, ho praia no tasi ne’ebé furak tebes.
“Tanba ne’e, setór turizmu mós sai oportunidade ida-ne’ebé ha’u hanoin katak ema Alemaña sira sei interese atu explora, tanba Timor-Leste iha buat barak ne’ebé bele oferese ba ami, ema Alemaña sira”, nia subliña.
Tanba ne’e, nia hakarak promove Timor-Leste no fó sai informasaun kona-ba ita-nia nasaun iha Alemaña, sira mós hakarak haree Timor-Leste hetan susesu boot iha grupu ASEAN.
“Timor-Leste mak nasaun foun liu iha ASEAN, nu’udar membru daruak sanulu ka membru númeru 11. Ami mós halo ona diskusaun ho ministra ne’ebé iha responsabilidade ba prosesu adezaun Timor-Leste ba ASEAN,” nia hateten.
Nune’e, nia dehan, sira ko’alia kona-ba prosedimentu administrativu no dokumentasaun ne’ebé presiza kompleta, nomós oinsá ASEAN bele sai parseiru di’ak iha prosesu negosiasaun ba dame.
“Ha’u hatene katak Timor-Leste sei iha hela asuntu balun kona-ba fronteira. Tanba ne’e, ha’u hein katak iha futuru, asuntu sira-ne’e bele rezolve lalais. Ita konsege ona rezolve asuntu fronteira ho Austrália, no ida-ne’e sai ezemplu di’ak tebes,” nia afirma.
Aleinde ne’e, sira mós rona kona-ba kampu gás sira iha Timor-Leste ne’ebé agora rezerva gás balun hotu ona, maibé kampu gás foun sira sei dezenvolve.
Tanba ne’e, Timor-Leste presiza enerjia, gás no rekursu naturál sira-ne’e atu uza iha rai laran no mós fa’an ba nasaun seluk liuhusi esportasaun, atu bele hetan rendimentu hodi kobre nesesidade nasionál.
“Ami agradese tebes ba imi tanba simu ami no fó oportunidade ba ami atu halo diskusaun di’ak no fahe informasaun importante kona-ba Timor-Leste ne’ebé iha populasaun joven barak, inklui labarik sira. Ami haree ona labarik barak iha dadeer ne’e, bainhira ami to’o iha aeroportu no iha fatin sira iha nasaun laran,” nia dehan.
Tuir nia, di’ak tebes bainhira iha labarik barak tanba iha Alemaña agora sira falta labarik, tanba ne’e sira presiza enkoraja família sira atu prodúss labarik barak liután tanba
Timor-Leste iha rekursu no potensialidade barak.
“Agora, ita presiza hanoin kona-ba oinsá atu fó edukasaun di’ak ba labarik no joven sira-ne’e, no kria oportunidade servisu ne’ebé di’ak ba sira iha Timor-Leste,” nia rekomenda.
Nia hatutan, sira hakarak sai belun ba Timor-Leste no kontinua koopera iha setór teknolojia no agrikultura tanba Alemaña iha kapasidade di’ak tebes iha área teknolojia.
“Ami iha mákina no ekipamentu ne’ebé modernu no di’ak tebes.
Iha diskusaun ne’e, ami mós ko’alia kona-ba possibilidade atu ajuda dezenvolve setór agrikultura liuliu liuhusi ideia, teknolojia no makina ne’ebé bele ajuda prosesu produtu agríkola, inklui produtu ai-han ne’ebé bele prosesadu iha rai laran,” nia relata.
Ho nune’e, nia dehan, Timor-Leste la presiza importa sasán barak husi nasaun seluk, maibé bele produz rasik iha rai laran. Ami mós ko’alia kona-ba área seluk ne’ebé Alemaña bele oferese apoiu no kooperasaun.
Alemaña hakarak investe automovel
Aleinde ne’e, Alemaña mós iha indústria automóvel ne’ebé dezenvolve ona, ho marka hanesan Mercedes-Benz, Volkswagen, BMW, Porsche, Daimler no marka seluk tan. Tanba ne’e, nia hanoin katak sira bele ajuda Timor-Leste mós iha área sira-ne’e.
“Tanba ne’e, ami presiza fó informasaun ba emprezáriu no negósiu sira iha Alemaña atu la haree de’it ba Indonézia, maibé atu haree mós ba parte lorosa’e, ba Timor-Leste, tanba Timor-Leste iha nasaun ne’ebé furak tebes no oportunidade barak”, nia énfaze.
Jormalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenes

