CNRC husu deputadu sira buka konsensu kona-ba revizaun Konstituisaun

DILI, 23 Outubru 2026 (TATOLI) — Prezidente Komité Nasionál Revizaun Konstituisaun (CNRC-sigla Portugés) Lucas Colibere, husu ba deputadu Parlamentu Nasionál (PN) buka konsensu ba prosesu revizaun Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste (K-RDTL) 2002.
Lucas hato’o pedidu ne’e durante fórum divulgasaun no konsultasaun públika kona-ba revizaun Konstituisaun, ne’ebé hala’o iha Salaun Ian Martin, Instituto Nasionál Formasaun Dosente no Profisionál Edukasaun (INFORDEPE), Balide, Dili, Sesta ne’e (23/10).
Fórum ne’e envolve mós Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), atu rekolla kontribuisaun husi membru polísia sira kona-ba prosesu revizaun Konstituisaun.
Aprezentasaun matéria ne’e hala’o husi Lucas, ne’ebé lidera CNRC no Junta Força Política Aliado Defende Direito Demokrátiku (JFP-ADDD).
Lucas esplika katak tempu ona atu konsidera revizaun ba Konstituisaun 2002, tanba artigu balu presiza reavalia atu responde ba kondisaun no nesesidade povu Timor-Leste nian iha tempu atual.
“Tuir loloos, revizaun K-RDTL kada tinan lima tenke halo, maibé to’o ona tinan 23 seidauk iha revizaun. Tanba ne’e, tempu ona atu partidu polítiku sira ne’ebé hetan fiar husi povu hahú hanoin kona-ba revizaun Konstituisaun RDTL,” Lucas dehan.
Nia mós hateten katak prosesu revizaun Konstituisaun presiza apoiu husi maioria kualifikada, ho votu rua-terçu (2/3) husi deputadu Parlamentu Nasionál, atu bele avansa tuir mekanizmu konstitusionál ne’ebé aplika.
Tanba ne’e, Lucas husu deputadu sira atu buka konsensu no diskute hamutuk prosesu revizaun ne’e, hodi konsidera artigu sira ne’ebé presiza reavalia atu responde ba realidade no nesesidade povu Timor-Leste nian.
Nia subliña katak prosesu revizaun tenke hala’o ho responsabilidade, respeitu ba prinsipiu konstitusionál no konsiderasaun ba povu nia lian, atu garante katak proposta sira ne’ebé sei diskute reflete aspirasaun sidadaun sira no interese nasionál.
“Konstituisaun RDTL 2002 mak baze fundamentál ba organizasaun no moris demokrátiku ita-nia Estadu. Tanba ne’e, diskusaun kona-ba nia revizaun presiza hala’o ho responsabilidade, ho respeitu ba prinsipiu konstitusionál no ho konsiderasaun ba povu nia lian,” nia dehan.
Lucas esplika katak responsabilidade nasionál la remata ho ukun-rasik-an, maibé tenke kontinua liuhusi esforsu hamutuk atu hametin Estadu Direitu, unidade nasionál, demokrasia, dame, justisa no dezenvolvimentu.
Iha kontestu ne’e, nia konvida Komandu PNTL iha nivel nasionál no munisipál, inklui unidade no eskadra polísia sira, atu kontribui ho esperiénsia, memória istórika no hanoin konstrutivu ba prosesu konsultasaun públika.
Nia subliña katak konsultasaun ne’e tenke sai espasu atu rona povu, veteranu sira, komunidade, akadémiku, lideransa no sidadaun sira, hodi halibur hanoin no proposta ne’ebé bele kontribui ba prosesu revizaun Konstituisaun.
Tuir Lucas, CNRC/JFP-ADDD planeia lori prosesu diskusaun no konsultasaun ne’e ba munisípiu 14 iha Timor-Leste, ho partisipasaun husi lider nasionál, instituisaun relijioza, universidade, akadémiku no komunidade sira.
Nia hateten katak objetivu konsultasaun ne’e mak atu garante katak prosesu revizaun Konstituisaun la’ós de’it reflete hanoin husi grupu espesífiku sira, maibé konsidera mós realidade, nesesidade no aspirasaun povu Timor-Leste tomak.
Lucas esplika katak matéria revizaun Konstituisaun sei foka ba análize dezafiu sira ne’ebé mosu durante implementasaun Konstituisaun desde 2002, liuliu iha organizasaun podér polítiku no sistema judisiál. Inisiativa ne’e iha objetivu atu hadi’a funsionamentu Estadu no promove dezenvolvimentu inkluzivu.
Nia hato’o agradese ba Komandu Jerál PNTL, komandu munisipál no estrutura sira seluk tanba apoiu ne’ebé sira fó ba realizasaun fórum konsultasaun públika ne’e. Nia mós husu apoiu husi lideransa nasionál, akadémiku, universidade, emprezáriu no komunidade sira atu kontribui ba realizasaun konsultasaun iha munisípiu hotu-hotu.
Lucas hein katak fórum ne’e bele sai espasu diálogu konstrutivu ne’ebé fó prioridade ba seguransa, estabilidade polítika, justisa, respeitu ba direitu fundamentál sidadaun sira no unidade nasionál.
“Ita-nia mehi hamutuk, ita-nia responsabilidade hamutuk, ita-nia futuru mós hamutuk,” Lucas afirma.
Iha parte seluk, reprezentante Komandante Jerál PNTL, Komandante Komandu Pesoál no Formasaun PNTL, Superintendente Xefe Polísia Arquimino Ramos, dehan katak PNTL nu’udar komponente importante ida Estadu nian iha esforsu atu hametin seguransa iha territóriu nasionál no fó apoiu ba prosesu revizaun Konstituisaun.
Nia afirma katak PNTL iha responsabilidade atu mantein orden públiku, garante seguransa sidadaun sira no asegura estabilidade iha situasaun seguransa nasionál.
“Seguransa mak baze importante ba Estadu atu hala’o responsabilidade institusionál no garante sidadaun sira bele moris ho dame, estabilidade no respeitu ba lei,” nia dehan.
Nia hatutan katak apoiu PNTL ba prosesu revizaun Konstituisaun hatudu kompromisu instituisaun seguransa nian atu kontribui ba dezenvolvimentu Estadu no hametin sistema konstitusionál iha Timor-Leste.
Jornalista: Camilio de Sousa
Editór: Filomeno Martins

