Top

Defende kultura no nahe Biti Boot sai dalan ba rekonsiliasaun

Diretór Ezekutivu CNC, Hugo Maria Fernandes.

LAUTÉM, 23 Outubru 2026 (TATOLI) – Sentru Nasionál Chega! (CNC) no Autoridade Munisipál Lautém subliña importánsia valorizasaun kultura, memória istórika no mekanizmu tradisionál nahe biti boot, nu’udar dalan atu hametin rekonsiliasaun no rezolve konflitu ho dame entre komunidade sira.

Diretór Ezekutivu CNC, Hugo Maria Fernandes, afirma katak rekonsiliasaun la’ós de’it atu hakotu síklu vingansa, maibé sai elementu fundamentál ba konstrusaun nasaun no hametin relasaun entre komunidade sira.

“Rekonsiliasaun la’ós de’it atu liga fila-fali istória no klamar sira ne’ebé haketak malu, maibé rekonsiliasaun mak klamar husi konstrusaun nasaun ida,” dehan Hugo Fernandes, durante abertura Festivál Fronteira 2026 iha Suku Com, Lautém, Sexta ne’e.

Nia esplika katak fronteira polítika bele fahe territóriu nasaun rua, maibé la bele halakon identidade, memória no ligasaun kulturál ne’ebé komunidade sira iha desde tempu bei’ala.

Tuir nia, Festivál Fronteira mós sai oportunidade ba jerasaun foun atu koñese sira-nia istória, tradisaun no maneira moris, hodi kontinua preserva identidade kulturál.

“Festivál Fronteira halo la’ós ba ita sira ne’ebé mak tuir iha ne’e ka katuas-ferik ona. Festivál Fronteira halo ba jerasaun foun sira atu sira iha koñesimentu kona-ba ita-nia kultura,” nia dehan.

Iha oportunidade hanesan, Prezidente Autoridade Munisipál Lautém, Mélio de Jesus, defende valorizasaun mekanizmu kulturál nahe biti boot, ne’ebé permite komunidade sira atu tuur hamutuk, rona malu, buka lia-loos no rezolve konflitu ho dame.

“Pontu importante ida iha Festivál Fronteira 2026 mak promosaun prosesu rekonsiliasaun timor liuhusi valorizasaun ba lisan no matenek lokál, liuliu mekanizmu kulturál nahe biti boot ne’ebé sai espesiál ba diálogu, rona malu, buka lia-loos, komprende problema no rezolve konflitu ho dame,” Mélio afirma.

Nia esplika katak mekanizmu tradisionál ne’e bele ajuda rezolve problema ne’ebé mosu husi istória pasadu, inklui impaktu akontesimentu sira iha tinan 1999 ne’ebé lori separasaun ba família no komunidade balu.

Mélio mós husu partisipasaun ativa husi lian-na’in, lideransa tradisionál, juventude no komunidade sira, hodi asegura katak rekonsiliasaun la limita de’it ba atividade serimoniál, maibé sai parte husi moris loron-loron.

Iha nia diskursu, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão mós husu ba jerasaun foun atu la haluha sira-nia abut kulturál, liuliu iha tempu dezenvolvimentu teknolojia ne’ebé muda maneira moris ema nian.

Nia konsidera katak dezenvolvimentu modernu tenke la halakon identidade no kultura ne’ebé mai husi bei’ala sira.

Lideransa sira espera katak valorizasaun kultura no mekanizmu tradisionál bele kontinua hametin dame, solidariedade no komprensaun entre komunidade Timor-Leste no Indonézia.

Nia konsidera katak situasaun mundiál atualmente enfrenta dezafiu boot, tanba konflitu armadu no kompetisaun interese entre nasaun boot sira kontinua afeta estabilidade internasionál.

“Mundu agora ne’e estraga ona, mundu estraga duni. Agora ne’e la iha ona oportunidade no fatin ba diálogu, ema hakarak manán, manán no manán de’it,” dehan Xanana Gusmão.

Nia refere ba konflitu iha Ucránia no Médiu Oriente, ne’ebé, tuir nia, lori konsekuénsia ba moris sosiedade sira, inklui difikuldade ekonomia no prestasaun servisu públiku iha nasaun balu.

Xanana mós hato’o nia preokupasaun kona-ba aplikasaun lei internasionál, ne’ebé, tuir nia avaliasaun, depende barak ba interese nasaun boot sira.

“Lei internasionál bele aplika de’it bainhira interese nasaun boot sira bele hetan protesaun. Se lae, lei internasionál ne’e lakon nia valor,” nia afirma.

Nia subliña katak Timor-Leste, nu’udar membru ba dala 11 iha Asosiasaun Nasaun Sudezte Aziátiku (ASEAN), tenke kontinua promove prinsípiu dame, diálogu no kooperasaun iha relasaun rejionál no internasionál.

“Nu’udar membru foun ASEAN, ita sempre ko’alia kona-ba dame, diálogu no kooperasaun,” nia dehan.

Xanana konsidera katak nasaun ki’ik no nasaun sira ne’ebé sei dezenvolve mós iha papel importante atu kontribui ba konstrusaun mundu ne’ebé hakmatek.

Nia salienta katak, husi atividade simples ne’ebé envolve komunidade sira, nasaun rua bele hatudu katak kooperasaun no komprensaun mútua la depende de’it ba akordu polítiku entre Governu sira.

“Husi atividade ki’ik hanesan ne’e, ita bele fó mensajen ba mundu katak ita tenke moris hamutuk, komprende malu, koordena malu no halo diálogu, atu kooperasaun entre komunidade sira bele halo jerasaun foun sente katak ita ne’ebé katuas ona fó atensaun duni ba sira-nia moris,” nia afirma.

Xefe Governu ne’e mós konsidera katak esperiénsia relasaun Timor-Leste no Indonézia bele kontribui ba promosaun dame no kooperasaun iha rejiaun ASEAN no mundu. 

Jurnalista : Cidalia Fátima

Editora   : Armandina Moniz

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!