Delegasaun Kisar : Fronteira nasaun labele haketak fraternidade Timor-Leste no Indonézia

LAUTEIN, 23 Outubru 2026 (TATOLI) – Delegasaun husi Illa Kisar, Kabupatén Maluku Barat Daya, Provinsia Maluku, Indonézia, subliña katak diferensa fronteira administrativa entre nasaun rua labele haketak relasaun fraternidade, istória no kultura ne’ebé komunidade Kisar no Timor-Leste simu no prezerva husi jerasaun ba jerasaun.
Xefe Postu Administrativu Kisar Utara, Fernando R. Rupilu, hato’o deklarasaun ne’e durante entrevista iha Festival Fronteira 2026, ne’ebé hala’o iha Suku Com, Postu Administrativu Lautein, Munisípiu Lautein.
Tuir nia, partisipasaun delegasaun Maluku Barat Daya iha festival edisaun dahaat ne’e sai oportunidade importante atu hametin fila fali relasaun entre komunidade nasaun rua ne’ebé iha ligasaun istórika no kulturál ne’ebé metin.
“Nasaun haketak ita iha administrasaun, maibé ita-nia kultura no tradisaun labele no nunka sei bele haketak. Tanba ne’e nu’udar patrimóniu ne’ebé ita kontinua prezerva, patrimóniu ne’ebé ita simu husi jerasaun ba jerasaun, husi ita-nia bei’ala sira,” Fernando Rupilu dehan.
Nia esplika katak komunidade Illa Kisar no komunidade sira iha Lautein iha similaridade oioin iha tradisaun, valór kulturál no moris sosiál, ne’ebé sira kontinua prezerva to’o ohin loron.
Tuir nia, diferensa ne’ebé mosu durante tempu nia laran la halakon abut kulturál ne’ebé liga komunidade husi área rua ne’e.
“Iha aspetu kulturál, loos duni la iha diferensa signifikativa. Ne’e de’it tanba mudansa tempu nian ne’ebé halo diferensa balu mosu. Maibé, iha prinsípiu, ami hotu nu’udar parte husi grupu étniku, kultura no estrutura sosiál ne’ebé hanesan,” nia dehan.
Fernando konsidera Festival Fronteira nu’udar plataforma importante atu harii fila fali komunikasaun no hametin relasaun entre komunidade sira ne’ebé durante ne’e haketak malu tanba fronteira administrativa.

Xefe Postu Administrativu Kisar Utara, Fernando R. Rupilu. Imajen Tatoli/Cidalia Fatima
Nia espera katak atividade hanesan ne’e bele kontinua hala’o iha tinan sira tuirmai, no fó oportunidade ba komunidade Timor-Leste atu halo vizita retribuisaun ba Illa Kisar.
Aleinde relasaun kulturál, Fernando mós subliña importánsia atu revitaliza atividade komérsiu tradisionál entre komunidade Kisar no Timor-Leste.
Nia revela katak relasaun komersiál entre área rua ne’e eziste ona desde tempu uluk. Maski nune’e, dezenvolvimentu kooperasaun ne’e presiza komunikasaun no adaptasaun ba regra sira kona-ba movimentu transfronteirisu.
“Iha relasaun komersiál ne’ebé ami bele kontinua hala’o. Tanba desde tempu uluk, relasaun komersiál ne’e eziste ona. No ami hakarak hamutuk fila fali,” nia dehan.
Tuir Fernando, nia parte kontinua halo esforsu kona-ba prosesu estabelesimentu postu transfronteirisu formál, ne’ebé presiza kumpre rekizitu administrativu oioin.
Nia espera katak komunikasaun entre governu no komunidade husi área rua ne’e bele kontinua aumenta, atu relasaun sosiál, kulturál no ekonómika bele dezenvolve di’ak liután.
Fernando mós subliña importánsia rekonsiliasaun nu’udar parte husi esforsu atu hadi’a fila fali relasaun entre komunidade sira ne’ebé iha tempu pasadu hasoru divizaun.
“Tanba kanek la’ós ita-nia objetivu, maibé unidade no moris hamutuk mak sai ita-nia luta hamutuk. Tanba ita moris iha rejiaun ida ne’ebé ita-nia kultura no tradisaun hanesan,” nia subliña.
Entretantu, membru delegasaun komunidade Kisar, Agustinu Resibere, dehan katak sira-nia prezensa iha Festival Fronteira la’ós de’it atu partisipa iha atividade ofisiál, maibé mós sai oportunidade atu hasoru fila fali família no maluk sira iha Timor-Leste.
Nia esplika katak komunidade Kisar iha relasaun família ne’ebé besik ho komunidade sira iha Lautein, inklui ligasaun kulturál ho komunidade Fataluku.
“Desde tempu bei’ala sira, ita-nia inan-aman sira hatene katak ema Timor no Kisar la’ós ema seluk. Ita labele haketak malu de’it tanba diferensa fronteira nasaun,” nia dehan.
Agustinu espera katak Festival Fronteira bele kontinua realiza, atu komunidade husi área rua ne’e iha oportunidade atu vizita malu no prezerva relasaun família ne’ebé eziste ona.
Nia mós espera atu iha informasaun ne’ebé klaru liután kona-ba rekizitu dokumentu viajen, inklui pasaporte no viza, hodi fasilita vizita komunidade sira entre fronteira, tuir regra ne’ebé vigora.
“Ami-nia mai iha ne’e la’ós de’it atu partisipa iha atividade ofisiál, maibé mós atu vizita ami-nia família no maluk sira,” nia dehan.
Tuir nia, relasaun entre komunidade Kisar no Timor-Leste eziste ona husi jerasaun ba jerasaun, no kontinua mantein maski área rua ne’e agora pertense ba nasaun diferente.
“Ami ema Kisar ho ema Timor iha ne’e hanesan ona oan ho aman no maun-alin. Iha ita-nia laran la iha fronteira ne’ebé haketak malu, tanba ita nafatin família ida de’it,” nia afirma.
Festival Fronteira 2026 ne’ebé hala’o iha Com nu’udar edisaun dahaat, depois edisaun dahuluk realiza iha Bobonaro iha 2023, daruak iha Oé-Cusse iha 2024, no datoluk iha Covalima iha 2025.
Festival ne’e sai espasu enkontru ba komunidade Timor-Leste no Indonézia atu hametin rekonsiliasaun, prezerva patrimóniu kulturál, no loke oportunidade kooperasaun sosiál no ekonómika iha área fronteira.
Jornalista : Cidalia Fátima
Editora : Armandina Moniz

