Top

Ramos-Horta: Rekonsiliasaun TL-Indonézia sai modelu iha mundu

Atividade Festival Fronteira 2026, ne'ebé hala’o iha Suku Com, Postu Administrativu Lautém, Munisípiu Lautém. Imajen GPM

LAUTEIN, 24 Outubru 2026 (TATOLI) – Rekonsiliasaun entre Timor-Leste (TL) no Indonézia sai nu’udar modelu ida ne’ebé mundu tomak admira.

Deklarasaun ne’e hato’o husi Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, bainhira partisipa iha semináriu kona-ba rekonsiliasaun ne’ebé realiza iha Suku Com,  Munisípiu Lautein, iha ámbitu Festivál Fronteira 2026.

“Ita lalika inventa tan problema. Tanba Timor-Leste no Indonézia nia rekonsiliasaun ne’e modelu iha mundu, ema hotu hakfodak. Embaixada sira iha Dili mós admira”, Ramos-Horta salienta.

Prezidente Repúblika realsa katak prosesu rekonsiliasaun ne’e hahú kedas iha 1999, bainhira nia ho Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, bá Jakarta hasoru malu ho boot sira Indonézia nian.

Tuir nia, iha mekanizmu rua maka garante prosesu ne’e mak CAVR no ida seluk mak Komisaun Verdade no Amizade (CVA), ne’ebé serbisu tinan barak nia laran ho osan millaun dolar hodi hala’o prosesu ne’e.

“Ha’u bá Atambua no Kupang dala hira ona. Iha ne’ebá relasaun di’ak loos ho Prezidente sira hotu-hotu, hahú ho eis-Prezidente Gus Dur, eis-Prezidente Megawati Sukarnoputri. Ita-boot sira haree ita simu eis-Prezidente Megawati Sukarnoputri iha Dili di’ak loos”, nia relembra.

Xefe Estadu reforsa katak nia-an laiha problema pesoál ho timoroan sira iha Indonézia.

“Sé mak sei hirus-malu iha ne’ebá, imi tuur iha ai-hun ida ko’alia ba. Ha’u lakohi, tanba ha’u laiha hirus-malu ho timoroan ruma iha Indonézia, tanba relasaun di’ak loos”, nia hatete.

Ramos-Horta haktuir katak nia sai líder dahuluk iha mundu ne’ebé apoiu Indonézia sai membru permanente Konsellu Seguransa Nasaun Unida,iha nia diskursu iha Estadu Unidus Amérika iha 2005.

Iha biban ne’e, Prezidente fó ezemplu relasaun istórika entre komunidade fronteira, ne’ebé iha tempu Portugés husi Kisar to’o Laga, mai iha Com halo interkámbiu lori sasán mai fa’an.

Xefe Estadu propoin minimerkadu livre iha Ataúru

Prezidente Repúblika dehan nia ko’alia ona ho eis-Prezidente Susilo Bambang Yudhoyono atu haree posibilidade loke mini merkadu livre iha Ataúru.

“Atu illa sira Indonézia besik ne’e bele mai pasiar no fa’an sasán husi Dili no husi Dili bá ne’ebá la presiza pasaporte. Ataúru bele sai ona minimerkadu livre, vantajen boot ba Ataúru-oan sira”, nia dehan.

Proposta ne’e nia aprezenta hodi fasilita movimentu komunidade fronteira no hametin relasaun ekonómika entre povu rua.

Prezidente esplika, se mekanizmu ne’e implementa, komunidade husi illa Indonézia nian ne’ebé besik hanesan Alor, Kisar no Wetar bele mai pasiar no fa’an sasán iha Ataúru no Dili, no komunidade Timor-Leste nian mós bele bá fa’an sasán iha ne’ebá sein presiza pasaporte.

Tuir Xefe Estadu, inisiativa ne’e sei fó vantajen boot ba dezenvolvimentu lokál.

“Ataúru bele sai ona minimerkadu livre. Ne’e vantajen boot ba Ataúru-oan sira no sira iha Dili bele lori sasán balun ba fa’an iha ne’ebá, no ita bele sosa sasán balun mai husi Alor no seluk tan”, nia subliña.

Ramos-Horta husu ba Governu atu haree fali proposta ne’e nu’udar parte ida husi estratéjia atu dinamiza ekonomia fronteira no turizmu komunitáriu.

Tuir nia, maski Timor-Leste iha akordu kuaze 80 ho Indonézia, maibé ida ka rua mak iha implementasaun. Tanba ne’e, nia husu atu foka ba asaun konkreta ne’ebé fó benefísiu direta ba komunidade fronteira.

Jornalista: Hortêncio Sanchez

Editora: Maria Auxiliadora 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!