Feto Timor-Leste: Tinan 50 Luta, Sakrifísiu no Esperansa ba Igualdade

DILI, 26 Outubru 2026 (TATOLI)—Governu Timor-Leste, liuhusi Sekretaria Estadu ba Igualdade (SEI), realiza Semináriu Nasionál atu komemora Loron Nasionál Feto ba dala-50, ne’ebé selebra kada tinan iha 03 Novembru. Komemorasaun ne’e sai oportunidade atu valoriza luta, sakrifísiu no kontribuisaun feto Timor-Leste nian iha prosesu libertasaun nasionál no dezenvolvimentu nasaun.
Sekretária Estadu ba Igualdade Interina, ne’ebé agora okupa kargu Vise-Ministra Solidariedade Sosiál no Inkluzaun (MSSI), Céu Brites, afirma katak komemorasaun ba dala-50 ne’e la’ós atu selebra de’it, maibé mós atu reflete kona-ba progresu, dezafiu no responsabilidade hamutuk atu garante igualdade no inkluzaun ba feto hotu-hotu.
“Atividade ne’e sai oportunidade atu reflete kona-ba progresu ne’ebé Timor-Leste alkansa ona iha promosaun igualdade jéneru, inklui dezafiu sira-ne’ebé presiza rezolve atu garante direitu no oportunidade hanesan ba feto hotu-hotu,” Céu Brites dehan iha ninia diskursu durante Semináriu Nasionál ho tema “Feto Timor-Leste: Selebra Tinan 50 Igualdade no Inkluzaun”, ne’ebé hala’o iha Sentru Konvensaun Dili (CCD-sigla portugeza), Segunda ne’e.
Céu Brites hateten katak feto sira-ne’ebé partisipa iha Frente Armada, Frente Klandestina no Frente Diplomátika fó kontribuisaun importante iha luta ba libertasaun Timor-Leste.
“Feto sira iha Frente Armada suporta luta iha kondisaun difísil, feto sira iha Frente Klandestina lori informasaun, organiza apoiu no enfrenta risku, enkuantu feto sira iha Frente Diplomátika lori povu timoroan nia lian ba komunidade internasionál,” nia haktuir.
Nia esplika katak testemuñu no istória feto sira-ne’ebé partisipa iha luta libertasaun nasionál iha valór boot ba edukasaun no memória koletiva. Tanba ne’e, istória hirak-ne’e presiza dokumenta ho rigór no respeitu atu jerasaun foun bele komprende feto sira-nia papél iha prosesu harii nasaun.
“Liberdade mak rezultadu husi unidade, solidariedade no sakrifísiu povu tomak. Tanba ne’e, ita-nia responsabilidade mak transforma memória istórika ba asaun konkreta atu defende direitu feto, hametin lideransa no garante oportunidade hanesan ba jerasaun ohin no futuru,” nia afirma.
Céu Brites hatutan katak Timor-Leste alkansa ona progresu importante iha rekoñesimentu direitu feto nian, ne’ebé konsagra iha Konstituisaun, lejizlasaun, polítika públika no kompromisu internasionál.
Nia dehan katak feto sira kontribui ona iha Parlamentu Nasionál, Governu, administrasaun públika, edukasaun, saúde, agrikultura, negósiu no lideransa komunitária.
Maski nune’e, feto sira kontinua enfrenta dezafiu iha asesu ba edukasaun, empregu, kapitál, merkadu no pozisaun lideransa. Iha área rurál, responsabilidade kuidadu família no servisu doméstiku, ne’ebé dalabarak la hetan remunerasaun, mós limita feto sira-nia oportunidade atu dezenvolve kapasidade no partisipa iha prosesu foti desizaun.
Dezafiu seluk mak violénsia bazeia ba jéneru no diskriminasaun, ne’ebé ameasa feto sira-nia seguransa, dignidade no liberdade. Tanba ne’e, nia subliña importánsia hametin prevensaun, protesaun ba vítima no sobrevivente, servisu referrál no asesu ba justisa.
Nia apela ba família, lideransa komunitária, instituisaun Estadu no sosiedade sivíl atu servisu hamutuk hodi prevene violénsia no promove kultura respeitu iha sosiedade.
“Igualdade tenke konkretiza iha oportunidade, orsamentu, programa no servisu públiku ne’ebé responde ba nesesidade sidadaun hotu-hotu,” nia dehan.
Atu harii Timor-Leste ne’ebé inkluzivu no sustentável, Céu Brites identifika prioridade lima ne’ebé presiza hetan atensaun husi Governu no parseiru sira.
Prioridade dahuluk mak garante asesu ba edukasaun ho kualidade, formasaun profisionál, literasia dijitál no dezenvolvimentu lideransa ba labarik-feto no feto foin-sa’e sira.
Prioridade daruak mak haburas oportunidade ekonómika ba feto rurál, agrikultura no empreendedora sira.
Prioridade datoluk mak hametin partisipasaun feto nian iha prosesu foti desizaun iha nivel nasionál, munisipál, suku, aldeia no setór privadu.
Prioridade dahaat mak hametin implementasaun lei, edukasaun kona-ba igualdade, protesaun no apoiu ba sobrevivente violénsia.
Prioridade dalimak mak integra perspetiva jéneru no inkluzaun sosiál iha planeamentu, orsamentu no avaliasaun programa públiku, ho dadus ne’ebé fahe tuir seksu, idade no ema ho defisiénsia.
Nia enfatiza katak implementasaun prioridade hirak-ne’e presiza kooperasaun entre Governu, Parlamentu Nasionál, instituisaun justisa, setór privadu, organizasaun feto, sosiedade sivíl, parseiru dezenvolvimentu no komunidade.
Tanba ne’e, nia hein katak semináriu ne’e bele prodús rekomendasaun konkreta, prioridade klara no kompromisu ne’ebé bele implementa no avalia, atu diskusaun sira lori mudansa reál ba feto no labarik-feto sira-nia moris.
“Komemorasaun Loron Nasionál Feto ba da-50 tenke sai momentu atu reafirma kompromisu hamutuk, atu garante katak labarik-feto sira bele aprende iha ambiente seguru, feto foin-sa’e sira bele atinje sira-nia mehi, no feto sira bele lidera no partisipa iha prosesu foti desizaun,” nia haktuir.
Nia mós defende katak feto rurál sira tenke hetan oportunidade atu dezenvolve ekonomia, feto ho defisiénsia tenke hetan oportunidade hanesan, no feto hotu-hotu tenke bele moris livre husi violénsia no diskriminasaun.
“Ha’u-nia istória fó korajen, ita-nia progresu fó esperansa, no ita-nia responsabilidade obriga ita atu kontinua luta. Feto Timor-Leste tenke kontinua hametin unidade no solidariedade atu atinje igualdade no inkluzaun. Ami Feto Timor-Leste Sei La Rende, Sei Luta Nafatin To’o Atinje Igualdade no Inkluzaun,” nia konklui.
Semináriu Nasionál ne’e hetan partisipasaun husi Prezidente Komisaun F Parlamentu Nasionál, ne’ebé trata asuntu edukasaun, saúde, seguransa sosiál no igualdade jéneru; parseiru nasionál no internasionál; reprezentante sosiedade sivíl; Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL); Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL); Prezidente Komisaun Antí-Korrupsaun (KAK); Prezidente Institutu Nasionál Direitu Labarik (INDDICA); reprezentante Igreja; asosiasaun ema ho defisiénsia; estudante universitáriu sira iha Dili; no membru rede referrál husi ministériu sira.
Kontestu
Loron Nasionál Feto Timor-Leste komemora kada 03 Novembru atu fó omenajen ba kontribuisaun no sakrifísiu feto sira iha luta ba libertasaun nasionál. Data ne’e liga ho loron mate Eroína Nasionál Maria Tapó, iha 03 Novembru 1975. Lei Nú. 10/2023, ne’ebé altera Lei Nú. 10/2005, estabelese data ne’e nu’udár feriadu nasionál.
Timor-Leste kontinua enfrenta dezafiu kona-ba igualdade jéneru, inklui violénsia bazeia ba jéneru, protesaun ba vítima no asesu ba justisa. Iha 2026, Asisténsia Legál Feto no Labarik (ALFeLa) rejista kazu violénsia bazeia ba jéneru hamutuk 263 durante Janeiru to’o Juñu.
Lee notísia relevante: Dadus violénsia bazeia ba jéneru iha Dili no Baukau aas, Manatutu ki’ik.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade

