Bailoron naruk implika komunidade aldeia ualu iha Uma-Ki’ik asesu bee-moos

VIKEKE, 06 Novembru 2026 (TATOLI)—Bailoron naruk ne’ebé afeta Suku Uma-Ki’ik, Postu Administrativu Vikeke Vila, Munisípiu Vikeke, hamosu difikuldade ba komunidade iha aldeia ualu atu asesu ba bee-moos, tanba mota ne’ebé sira depende ba ne’e hahú maran.
Xefe Suku Uma-Ki’ik, Cláudio Amaral, relata katak komunidade iha aldeia ualu hasoru ona difikuldade atu hetan bee-moos, tanba durante períodu ne’e sira depende liubá mota nu’udár fonte prinsipál ba nesesidade loroloron.
“Bailoron naruk ne’ebé akontese agora ne’e afeta tebes ami-nia komunidade iha aldeia ualu. Ha’u la’o tuir aldeia sira, haree katak komunidade hasoru difikuldade atu hetan bee-moos. Durante ne’e, ami-nia komunidade depende ba mota Koha, maibé mota ne’e hahú maran dezde semana rua ona,” Cláudio Amaral dehan ba TATOLI iha Postu Administrativu Vikeke Vila, Sesta ne’e.
Nia hatutan katak bee iha mota ne’e kontinua menus no iha risku atu maran kompletamente, ne’ebé bele aumenta difikuldade ba komunidade atu hetan bee ba konsume no nesesidade loroloron.
“Durante ne’e, ami-nia komunidade maioria depende ba mota Koha. Agora mota ne’e komesa maran, no ita bele enfrenta situasaun ne’ebé todan tebes, tanba ita-nia moris depende ba bee. Se bee laiha, ita-nia moris mós sei sai difisil,” nia hato’o preokupasaun.
Tuir dadus ne’ebé Xefe Suku Uma-Ki’ik fó-sai, suku ne’e iha uma-kain hamutuk 801, ho populasaun totál ema na’in-3.715. Husi númeru ne’e, 98% hosi populasaun asesu ba bee-mota, enkuantu 2% uza bee hosi posu ne’ebé komunidade ke’e rasik.
Suku Uma-Ki’ik kompostu hosi aldeia ualu, ho distribuisaun uma-kain no populasaun hanesan tuirmai:
- Aldeia Rai-Hun: uma-kain 54, ho populasaun ema na’in-240.
- Aldeia Makadean: uma-kain 100, ho populasaun ema na’in-478.
- Aldeia Bahabunak: uma-kain 103, ho populasaun ema na’in-457.
- Aldeia Lua: uma-kain 239, ho populasaun ema na’in -1.226.
- Aldeia Baha Fou: uma-kain 62, ho populasaun ema na’in-307.
- Aldeia Aina Ua’in: uma-kain 58, ho populasaun ema na’in-252.
- Aldeia Maroman: uma-kain 70, ho populasaun ema na’in-309.
- Aldeia Aidák-Bein: uma-kain 101, ho populasaun ema na’in-444.
Kontestu
Falta bee durante períodu bailoron naruk sai dezafiu ba komunidade rurál iha Timor-Leste, liuliu ba família sira-ne’ebé depende ba mota, bee-matan no posu atu asegura nesesidade loroloron. Tuir informasaun Nasaun Unida iha Timor-Leste, mudansa klima no padraun udan ne’ebé la estável aumenta risku bailoron, menus bee no impaktu ba atividade agríkola no komunidade rurál nia moris.
UNICEF mós informa katak mudansa padraun klima, udan ne’ebé menus no manas maka’as bele hamenus bee iha fonte naturál sira. Iha Timor-Leste, komunidade rurál balun depende ba fonte bee ne’ebé bele maran durante períodu bailoron, ne’ebé obriga família sira buka fonte alternativa atu asegura bee ba hemu, te’in no ijiene.
Iha 01 Setembru 2026, UNICEF fó-sai análize kona-ba perspetiva El Niño ba períodu Novembru 2026 to’o Abril 2027. Organizasaun ne’e prevee katak El Niño bele hamenus udan, hamosu manas maka’as, bailoron no falta bee iha komunidade. Maibé, UNICEF mós hateten katak intensidade no impaktu ezatu hosi El Niño sei depende ba evolusaun kondisaun klima.
Klik notísia relevante sira iha kraik hodi lee:
- Drought and Fire Risk in Timor-Leste: What El Niño Means for Our Communities. Esplika risku bailoron, falta bee no impaktu mudansa klima ba komunidade rurál.
- El Niño 2026–2027: Child-Centered Outlook. Informasaun kona-ba posibilidade menus udan, manas maka’as no falta bee iha Timor-Leste.
- Empowering communities to develop sustainable water catchment systems in Timor-Leste. Haktuir kona-ba difikuldade komunidade iha Vikeke no Ainaru atu hetan bee-moos, no esforsu atu dezenvolve sistema kaptasaun bee ne’ebé sustentável.
- Reflecting on water scarcity in Timor-Leste. Esplika dezafiu asesu ba bee iha área rurál, liuliu durante tempu bailoron, no impaktu ba komunidade.
Jornalista: Vitorino Lopes da Costa
Editór: Xisto Freitas da Piedade

