Top

Feto Timor-Leste: Tinan 50 luta no sakrifísiu, igualdade no inkluzaun sai nafatin dezafiu

Estudante no entidade relevante sira hasai foto hamutuk iha Selebrasaun Loron Nasionál Feto Timor-Leste, iha Salaun AMRT, Sesta (06/11/2026). Imajen TATOLI/Egas Cristóvão

DILI, 06 Novembru 2026 (TATOLI)—Iha Sentru Konvensaun Dili (CCD-sigla portugeza), bandeira no mensajen kona-ba igualdade no inkluzaun sai parte husi atmosfera komemorasaun Loron Nasionál Feto Timor-Leste ba da-50. Feto husi munisípiu oioin halibur hamutuk, lori produtu lokál, tais, artezanatu no rezultadu husi atividade ekonomia ne’ebé sira dezenvolve durante tinan barak. Iha sorin seluk, fotografia istórika no dokumentasaun kona-ba luta libertasaun nasionál fó-hanoin filafali kona-ba kontribuisaun feto timoroan sira iha rezisténsia.

Komemorasaun ne’e la’ós de’it serimónia atu fó omenajen ba feto sira-ne’ebé kontribui ba istória nasaun, maibé mós sai momentu atu haree filafali progresu ne’ebé atinje ona no dezafiu ne’ebé kontinua iha sira-nia moris. Iha ambiente ne’ebé nakonu ho mensajen kona-ba igualdade, pergunta importante ida mak: depoizde tinan 50 luta no sakrifísiu, feto timoroan sira hetan ona oportunidade hanesan iha edukasaun, ekonomia, lideransa no protesaun direitu ka seidauk?

Ho tema “Feto Timor-Leste: Selebra Tinan 50 Igualdade no Inkluzaun” no lema “Ami Feto Timor-Leste Sei La Rende, Sei Luta Nafatin To’o Atinje Igualdade no Inkluzaun”, komemorasaun tinan 2026 nian lori apelu atu transforma memória luta no kompromisu polítiku ba mudansa konkreta iha sosiedade.

Programa komemorativu ne’e hahú iha Munisípiu Bobonaru, iha loron 03 Novembru 2026, hodi fó omenajen ba Eroína Nasionál Maria Tapó. Enkuantu atividade nasionál iha Dili kontinua iha loron 06 Novembru, ho serimónia ofisiál, semináriu, feira no espozisaun produtu lokál, atividade kulturál no artístika, no konsertu ne’ebé envolve artista feto nasionál sira.

Iha serimónia ofisiál, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, hato’o mensajen kona-ba kontribuisaun feto iha luta libertasaun nasionál, nesesidade atu transforma igualdade ba asaun konkreta no responsabilidade atu prepara jerasaun foun, liuliu feto joven sira, atu sai líder no protagonista ba futuru nasaun.

Maski nasaun iha ona progresu iha reprezentasaun feto iha instituisaun públika, Parlamentu Nasionál, Governu no atividade ekonómika, realidade ne’ebé feto rurál, sobrevivente violénsia, feto ho defisiénsia no feto ki’ak sira enfrenta hatudu katak dalan ba igualdade seidauk ramata.

Istória luta ne’ebé labele haluha

Iha nia mensajen iha CCD, Primeiru-Ministru Xanana Gusmão destaka pontu importante tolu ne’ebé tenke sai atensaun hamutuk iha komemorasaun tinan 50 Loron Nasionál Feto: respeita no valoriza kontribuisaun feto iha istória luta libertasaun nasionál, transforma kompromisu igualdade no inkluzaun ba asaun konkreta, no prepara jerasaun foun atu partisipa iha dezenvolvimentu nasaun.

“Ha’u hakarak fó mensajen tolu iha Loron Nasionál Feto. Primeiru, respeita no valoriza kontribuisaun feto sira iha istória luta libertasaun nasionál, tanba independénsia Timor-Leste nian mak rezultadu husi sakrifísiu povu tomak, feto no mane,” Primeiru-Ministru Xanana dehan.

Nia afirma katak istória luta libertasaun nasionál Timor-Leste labele hakerek ho kompletu se la rekoñese kontribuisaun feto sira iha Frente Armada, Frente Klandestina no Frente Diplomátika.

Iha tempu okupasaun, feto sira la’ós de’it fó apoiu ba kombatente, maibé mós lori informasaun, organiza apoiu komunitáriu, enfrenta risku, violénsia no prizaun, no hametin espíritu rezisténsia.

Xanana mós temi Eroína Nasionál Maria Tapó, ne’ebé tuir testemuñu istóriku mate iha luta hasoru inimigu invazór iha loron 03 Novembru 1975, nu’udár símbolu korajen no kompromisu ba liberdade. Nia reprezenta mós feto barak iha aldeia, suku no foho sira, ne’ebé kontribuisaun seidauk hetan rejistu kompletu iha istória ofisiál.

“Independénsia Timor-Leste la hetan de’it husi sakrifísiu mane sira, maibé mós husi korajen, kontribuisaun no sakrifísiu feto Timoroan sira,” Xanana afirma.

Depoizde restaurasaun ukun-rasik-an iha 2002, feto timoroan sira kontinua kontribui ba konstrusaun Estadu, nu’udár membru Governu, deputada, juíza, diplomata, profesora, doutora, polísia, militár, empreendedora, enjeñeira, agrikultora no líder komunitária.

Maibé, Primeiru-Ministru rekoñese katak progresu ne’ebé atinje ona seidauk sufisiente. Feto sira, liuliu iha área rurál, kontinua enfrenta limitasaun iha asesu ba edukasaun, saúde, rai, kréditu no oportunidade ekonómika. Violénsia doméstika no violénsia bazeia ba jéneru mós kontinua ameasa ba seguransa no dignidade feto no labarik-feto sira.

Iha área polítika públika, Xanana hateten katak IX Governu Konstitusionál konsidera igualdade jéneru no inkluzaun sosiál nu’udár responsabilidade Governu tomak nian, no parte importante husi konstrusaun Estadu no dezenvolvimentu sustentável.

Tuir nia informasaun, iha Orsamentu Jerál Estadu 2026, liuhusi sistema Gender Budget Marker, alokasaun públika ne’ebé klasifika ho objetivu igualdade jéneru no inkluzaun sosiál atinje besik Millaun US$481,1.

Governu kontinua implementa Planu Asaun Nasionál Kontra Violénsia Bazeia ba Jéneru (PAN-VBJ), hametin Rede Referál no servisu ba sobrevivente violénsia, inklui asisténsia legál, apoiu psikososiál, atendimentu saúde no Uma-Mahon.

Iha área empoderamentu ekonómiku, Xanana mós refere ba Rede Nasionál ba Feto Tais (RSN), ne’ebé agora rejista legalmente nu’udár asosiasaun ho membru liu 1.600 husi munisípiu 13 hotu.

Liuhusi parseria entre Governu, UN Women, Timor Aid no Fundasaun Alola, plataforma merkadu ba feto te’in tais konsege relata venda akumulada besik US$147.000 entre 2023 no 2025.

Xanana subliña katak polítika no orsamentu sei laiha valór se la transforma ba rezultadu ne’ebé povu bele sente iha sira-nia moris. Tanba ne’e, nia husu koordenasaun forte entre instituisaun Estadu, Parlamentu Nasionál, tribunál, parseiru dezenvolvimentu, Nasaun Unida, sosiedade sivíl, organizasaun feto no setór privadu.

Nia mós apela ba mane sira atu sai parseiru ativu iha mudansa, hahú husi família, eskola, igreja no komunidade, no la uza tradisaun, kultura ka autoridade família nian atu justifika violénsia hasoru feto.

Ba feto jerasaun foun, Xanana enkoraja atu estuda ho determinasaun, dezenvolve koñesimentu, fiar ba kapasidade rasik no la husik mehi tanba pobreza, distánsia ka falta oportunidade.

Nia husu mós ba feto sira-ne’ebé iha pozisaun lideransa atu loke odamatan ba jerasaun foun, fahe koñesimentu no fó atensaun ba feto ho defisiénsia no sira-ne’ebé hela iha komunidade remota.

Progresu iha reprezentasaun, maibé dezigualdade sei iha

Maski reprezentasaun feto iha instituisaun públika no polítika aumenta ona, realidade hatudu katak igualdade jéneru seidauk sai realidade ba feto hotu.

Diretora Nasionál Polítika Jéneru no Inkluzaun iha Sekretaria Estadu Igualdade (SEI), Maria Filomena Babo Martins, hateten katak durante tinan 50, feto timoroan sira atinje ona progresu iha edukasaun, ekonomia, polítika no lideransa. Feto sira asume ona pozisaun importante iha Parlamentu Nasionál, Governu no administrasaun públika, inklui ministra, vise-ministra, sekretária estadu, diretora-jérál, diretora nasionál, inspetora no xefe departamentu.

Iha setór seguransa, feto ida asume pozisaun segundu komandante iha Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), enkuantu iha F-FDTL mós iha feto ne’ebé asume pozisaun kapitán.

Iha área ekonomia, feto sira envolve iha negósiu, agrikultura, kriasaun animál, produsaun tais no grupu negósiu ki’ik, ne’ebé kontribui ba rendimentu família no komunidade.

“Ita konsidera katak, depoizde tinan 50, luta feto sira-nian tenke kontinua liuhusi esforsu hamutuk hodi kombate diskriminasaun, violénsia no dezigualdade, no garante direitu no dignidade feto nian iha sosiedade,” Babo Martins dehan.

Maski nune’e, SEI identifika obstákulu balun ne’ebé kontinua limita feto sira-nia oportunidade.

Iha edukasaun, família balun ho kondisaun ekonómika limitada sei fó prioridade ba labarik-mane atu kontinua eskola duké labarik-feto, tanba influénsia sistema patriarkál ne’ebé konsidera mane nu’udár kontinuidade jerasaun família. Falta seguransa ba labarik-feto ne’ebé tenke la’o distánsia dook atu to’o eskola, falta instalasaun sanitária no kazamentu sedu mós sai obstákulu.

Iha ekonomia, feto barak kontinua hala’o servisu doméstiku no kuidadu família ne’ebé la hetan saláriu, no envolve iha agrikultura subsisténsia ho rendimentu limitadu. Falta direitu ba rai no eransa mós halo feto sira difisil atu asesu ba kréditu no dezenvolve negósiu rasik.

“Tanba ne’e, ita konsidera katak presiza aprova Lei Servisu Doméstiku, hametin regulamentu ne’ebé fó valór ba kontribuisaun feto iha ekonomia, kria merkadu ba produtu lokál no aumenta asesu feto ba kréditu, formasaun no literasia finanseira,” Babo Martins esplika.

Iha área polítika no lideransa, norma jéneru no kultura balun kontinua sai obstákulu ba feto, liuliu feto foin-sa’e, atu asesu ba oportunidade no pozisaun foti desizaun. Enkuantu iha área protesaun, violénsia bazeia ba jéneru, liuliu violénsia doméstika no seksuál, kontinua sai preokupasaun.

Atu responde ba dezafiu sira-ne’e, SEI enfatiza nesesidade atu muda mentalidade iha sosiedade, implementa lei sira ho loloos, hametin igualdade jéneru no fó korajen ba feto sira atu hato’o keixa ka halo denúnsia bainhira sai vítima violénsia.

Governu implementa ona Polítika Abordajen Integrada Jéneru liuhusi Rezolusaun Governu Númeru 35/2017 kona-ba Grupu Traballu Jéneru Nasionál, Ministeriál no Munisipál. Governu mós introdús Markadór Jéneru iha Sistema Finansa Públika, ne’ebé permite ministériu no instituisaun governamentál sira uza markadór ne’e bainhira prepara planu no orsamentu anuál.

Iha aspetu jurídiku, Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste, liuliu Artigu 16 no 17, garante igualdade no la halo diskriminasaun ba sidadaun hotu. Instrumentu legál seluk mak Lei Kontra Violénsia Doméstika, PAN-VBJ 2022–2032, Planu Asaun Nasionál 1325 kona-ba Feto, Dame no Seguransa, no konvensaun internasionál CEDAW.

SEI mós tau prioridade ba empoderamentu ekonómiku feto, hodi hamenus dependénsia ekonómika ba parseiru mane no garante oportunidade atu dezenvolve atividade ekonomia rasik. Programa sira sei inklui formasaun kona-ba jestaun negósiu, kontabilidade, asesu ba kréditu, marketing, literasia finanseira no teknolojia dijitál.

Babo Martins konsidera feto foin-sa’e sira nu’udár pilár importante ba futuru nasaun. Tanba ne’e, presiza hametin kapasidade iha igualdade jéneru, inkluzaun sosiál, ko’alia iha públiku, lideransa, teknolojia informasaun no komunikasaun, finansa, polítika no prosesu foti desizaun.

Ba períodu 2027–2031, SEI rekomenda Governu no ministériu relevante sira atu dezenvolve enkuadramentu legál kona-ba igualdade no inkluzaun, inklui proposta Lei Igualdade Jéneru, no estabelese baze-dadus nasionál kona-ba partisipasaun feto iha área oioin.

SEI mós propoin atu publika boletín trimestrál no relatóriu anuál kona-ba igualdade jéneru, fahe dadus kona-ba partisipasaun feto iha nivel nasionál no internasionál, no hametin diálogu ho komunidade feto, mane no juventude.

Nia hakarak haree mudansa konkreta liuhusi valorizasaun ba eroína sira-ne’ebé kontribui ba luta ukun-rasik-an, inklui fó naran ba dalan protokolu no harii monumentu ba feto eroína hanesan Maria Tapó, Rosa Muki, Maria Goretti, Soimali, Bilear no seluk tan.

Aleinde ne’e, SEI propoin atu aumenta lideransa feto husi nivel nasionál to’o baze, hasa’e rendimentu ekonómiku feto, aumenta bolsa estudu ba feto iha área STEM (Siénsia, Teknolojia, Enjiñaria no Matemátika), hametin reprezentasaun feto iha pozisaun importante iha justisa no saúde, no aumenta númeru feto iha membru Governu.

Igualdade tenke sukat husi rezultadu

Akadémika no peskizadora Dulce Martins da Silva konsidera katak transformasaun ne’ebé feto timoroan sira atinje ona iha partisipasaun polítika, edukasaun, instituisaun públika no atividade ekonómika mak progresu importante. Maibé dezigualdade jéneru sei nafatin sai dezafiu iha sosiedade.

Nia afirma katak igualdade jéneru labele sukat de’it liuhusi númeru reprezentasaun feto iha instituisaun polítika, maibé tenke haree mós ba empoderamentu, independénsia ekonómika no influénsia feto iha prosesu foti desizaun.

“Progresu igualdade jéneru labele sukat de’it liuhusi númeru reprezentasaun feto iha instituisaun polítika, maibé tenke haree mós ba sira-nia empoderamentu, independénsia ekonómika no influénsia iha prosesu foti desizaun iha sosiedade,” Dulce dehan.

Tuir nia, indikadór atu sukat igualdade no inkluzaun tenke inklui asesu ba edukasaun ho kualidade, oportunidade empregu, rendimentu hanesan, independénsia ekonómika, reprezentasaun polítika, kuidadu saúde no asesu ba servisu públiku.

Aleinde ne’e, presiza konsidera violénsia bazeia ba jéneru, direitu feto ba rekursu produtivu, partisipasaun iha prosesu foti desizaun no fahe responsabilidade servisu doméstiku no kuidadu ne’ebé la hetan pagamentu.

Indikadór sira-ne’e tenke dezagrega tuir munisípiu, idade, defisiénsia no kondisaun sosioekonómika, atu identifika dezigualdade ne’ebé feto iha grupu diferente enfrenta.

Dulce observa katak feto barak, partikularmente iha área rurál, kontinua hasoru limitasaun iha asesu ba empregu, rekursu finanseiru, propriedade rai no oportunidade ekonómika. Espetativa sosiál tradisionál sira mós dalabarak tau responsabilidade servisu uma-laran no kuidadu labarik nian boot liu ba feto, ne’ebé limita sira-nia oportunidade atu partisipa iha atividade ekonómika no sosial seluk.

Tanba ne’e, reprezentasaun polítika feto tenke akompaña ho empoderamentu ekonómiku, transformasaun sosiál no oportunidade hanesan atu foti desizaun iha família no komunidade.

Akadémika ne’e mós defende katak Timor-Leste presiza dezenvolve sistema dadus dezagregadu jéneru ne’ebé komprensivu no atualizadu, liuliu kona-ba partisipasaun ekonómika feto rurál, servisu kuidadu ne’ebé la selu, dezigualdade rendimentu, propriedade rai, violénsia bazeia ba jéneru no asesu ba servisu públiku.

“Presiza aumenta peskiza kona-ba feto foin-sa’e, feto ho defisiénsia, inkluzaun dijitál no partisipasaun feto iha lideransa komunitária. Universidade, instituisaun governamentál no organizasaun sosiedade sivíl tenke hametin peskiza kolaborativa no estabelese sistema dadus ne’ebé konfiável, atu asegura polítika públika bazeia ba esperiénsia no nesesidade reál feto sira-nian,” nia esplika.

Dulce rekomenda atu define alvu nasionál ne’ebé klaru, implementa orsamentasaun responsivu ba jéneru, hametin responsabilidade institusionál no hala’o monitorizasaun no avaliasaun regulár.

Nia mós husu Governu atu hametin asesu feto ba edukasaun, rekursu ekonómiku, empregu, lideransa no protesaun husi violénsia. Universidade no instituisaun peskiza sira iha responsabilidade atu kontribui liuhusi peskiza bazeia ba evidénsia no avaliasaun anuál kona-ba progresu igualdade jéneru.

Feto rurál: servisu barak, oportunidade limitada

Iha komunidade rurál, igualdade no inkluzaun sei hasoru dezafiu ne’ebé diferente husi realidade iha sentru urbana. Feto sira la enfrenta de’it limitasaun iha oportunidade empregu, maibé mós iha asesu ba merkadu, transporte, edukasaun no servisu saúde.

Reprezentante komunidade feto rurál, Jesuína Marques Ricardo, husu Governu atu fó-atensaun ba feto sira iha área rurál liuhusi kriasaun oportunidade edukasaun, empregu, formasaun profisionál no asesu ba servisu saúde, hodi hametin independénsia ekonómika no bem-estar família.

Nu’udár feto ne’ebé hala’o kna’ar dona-de-kaza, Jesuína hateten katak nia oportunidade prinsipál mak kuidadu família, hala’o negósiu ki’ik no partisipa iha grupu feto sira hodi ajuda hasa’e rendimentu família.

“Oportunidade ba ami feto sira atu hetan empregu iha instituisaun públika ka servisu iha li’ur sei limitadu, partikularmente ba feto sira-ne’ebé hela iha área rurál. Dezafiu boot ne’ebé feto rurál sira enfrenta mak falta merkadu atu fa’an produtu, difikuldade atu hetan rendimentu hodi sustenta ekonomia família no limitasaun transporte públiku husi postu administrativu ba sentru nasionál,” Jesuína dehan.

Nia mós esplika katak asesu ba fasilidade saúde sei limitadu tanba distánsia entre komunidade no sentru saúde. Iha área edukasaun no empregu, feto balun iha kapasidade atu hala’o servisu iha instituisaun públika, maibé seidauk hetan oportunidade atu partisipa iha merkadu traballu.

Jesuína observa katak, maski família balun hahú valoriza ona edukasaun ba labarik-feto, iha komunidade balun mane sei domina prosesu foti desizaun iha família. Tuir estimativa ne’ebé nia aprezenta, to’o 75% husi desizaun iha família sira-ne’e foti husi mane, nune’e dalaruma feto sira-nia lian la hetan konsiderasaun.

“Presiza hametin feto sira-nia kapasidade no fó oportunidade atu partisipa iha prosesu foti desizaun, tantu iha família, komunidade no instituisaun públika. Governu no parseiru dezenvolvimentu sira mós presiza organiza formasaun ba feto rurál, inklui ko’alia iha públiku, kostura, agrikultura, jestaun negósiu no saúde materna,” nia esplika.

Nia husu atu aumenta asesu ba kréditu ki’ik, hodi feto sira bele dezenvolve atividade ekonómika, hasa’e rendimentu família no sustenta edukasaun oan sira-nian.

Jesuína mós rekomenda atu fó oportunidade edukasaun ba feto sira-ne’ebé para eskola tanba kaben sedu, liuhusi programa Ensinu Rekorrente iha Ministériu Edukasaun, hodi sira bele kontinua estudu iha Ensinu Báziku Siklu Datoluk no Ensinu Sekundáriu.

Iha área saúde, nia husu atu hametin programa atendimentu saúde família iha área rurál, liuliu ba labarik-feto, feto adultu no inan sira, ho atendimentu no akompanhamentu regulár pelumenus kada fulan tolu.

Nia hein katak, liuhusi apoiu Governu, feto rurál sira bele hetan oportunidade hanesan atu dezenvolve kapasidade, hasa’e rendimentu família no kontribui ba dezenvolvimentu komunidade no nasaun.

Violénsia bazeia ba jéneru: lei iha, implementasaun presiza hametin

Dezafiu igualdade jéneru la limita de’it ba edukasaun no ekonomia. Violénsia bazeia ba jéneru kontinua sai ameasa ba seguransa, dignidade no independénsia feto sira-nian.

Diretora Ezekutiva Asosiasaun Feto Timor-Leste (FOKUPERS), Domingas Afonso Amaral, husu Governu atu aumenta alokasaun orsamentu no hametin implementasaun polítika igualdade jéneru, hodi garante protesaun, asesu ba justisa no independénsia ekonómika ba feto hotu iha Timor-Leste.

Domingas hateten katak durante tinan 50, feto timoroan sira halo ona kontribuisaun importante iha luta ba autodeterminasaun, rezisténsia, restaurasaun independénsia no konstrusaun Estadu. Feto sira la’ós de’it sai apoiu ba luta, maibé mós asume papél nu’udár líder, organizadór, ativista no defensora liberdade no direitu umanu.

Tuir dadus ne’ebé nia aprezenta, iha 2025 feto okupa 35,4% husi asentu Parlamentu Nasionál. Maski reprezentasaun ne’e aumenta, feto sira-nia partisipasaun iha pozisaun lideransa iha nivel lokál no ezekutivu presiza kontinua hametin.

Dadus Sensus 2022 ne’ebé Domingas refere hatudu katak feto na’in 33% ho idade tinan tolu ba leten nunka frekuenta eskola, kompara ho mane na’in 30,2%. Diferensa ne’e aumenta liután iha área rurál.

“Husi perspetiva FOKUPERS, progresu ne’e seidauk to’o ba feto hotu. Feto iha área rurál, feto ho defisiénsia, feto ki’ak, feto ho idade avansada no sobrevivente violénsia kontinua hasoru barreira atu asesu ba justisa, saúde, edukasaun, servisu no oportunidade ekonómika,” nia esplika.

Domingas konsidera katak igualdade jéneru labele sukat de’it husi númeru feto iha Parlamentu ka pozisaun lideransa, maibé tenke haree mós se feto hotu bele moris ho dignidade, seguru, livre husi violénsia, iha independénsia ekonómika no podér atu foti desizaun kona-ba sira-nia moris.

Iha área ekonómika, feto barak kontinua hala’o servisu informál, agrikultura, komérsiu ki’ik no servisu kuidadu ne’ebé la hetan valór ekonómiku adekuadu. Bainhira feto laiha rendimentu rasik, rai ka propriedade no depende ekonomikamente ba parseiru, sira bele sai vulnerável liután ba violénsia no kontrolu.

Tuir dadus Banku Mundiál ne’ebé Domingas refere, iha 2023 feto na’in 33,7% ho idade entre tinan 15 to’o 49, ne’ebé iha ona relasaun íntima, esperiénsia violénsia fízika no/ka seksuál husi parseiru durante fulan 12 ikus.

“Violénsia bazeia ba jéneru tenke analiza hamutuk ho relasaun podér, dependénsia ekonómika no diskriminasaun estruturál. La sufisiente atu iha lei ne’ebé proteje feto, maibé presiza mós muda mentalidade, norma diskriminatória no asegura instituisaun sira implementa lei ho responsabilidade,” Domingas esplika.

FOKUPERS implementa programa Aman ba Mudansa, ne’ebé envolve kazál feto no mane iha diskusaun intensivu durante fulan lima to’o neen, ho sesaun hamutuk 17. Sesaun sira-ne’e foka ba komunikasaun saudável iha família, responsabilidade feto no mane, fahe servisu uma-laran no balansu podér iha prosesu foti desizaun.

Organizasaun ne’e mós iha servisu Creche no Knua ba Labarik atu garante ambiente seguru ba labarik no fó oportunidade ba inan sira atu partisipa iha servisu, formasaun no atividade ekonómika.

Iha protesaun ba sobrevivente violénsia, FOKUPERS hala’o servisu liuhusi Uma-Mahon, asisténsia legál, apoiu psikososiál, akompañamentu ba ospitál, PNTL no tribunál, no apoiu reintegrasaun.

FOKUPERS nia Uma-Mahon ba adultu no labarik iha Dili, Uma-Mahon Maria Tapó iha Maliana no Uma Tranzitória iha Suai fó protesaun no apoiu ba sobrevivente no sira-nia dependente.

Iha 2025, FOKUPERS rejista kazu referrál no asesu ba Uma-Mahon hamutuk 230. Enkuantu iha períodu Janeiru to’o Jullu 2026, organizasaun ne’e rejista kazu sobrevivente violénsia bazeia ba jéneru hamutuk 166 iha baze-dadus setór. Durante períodu ne’e, sobrevivente ne’ebé asesu ba Uma-Mahon husi referrál foun iha 2026 no sobrevivente ne’ebé kontinua hela iha Uma-Mahon hamutuk 213, ho dependente na’in-75.

FOKUPERS mós hala’o sensibilizasaun no treinamentu kona-ba mekanizmu referrál ba kazu violénsia bazeia ba jéneru ba estrutura suku iha Munisípiu Vikeke, Kovalima, Aileu, Likisá no Maliana, no kolabora ho Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) liuhusi Sentru Estudu Jéneru.

Maski iha ona Lei Kontra Violénsia Doméstika, PAN-VBJ 2022–2032 no Planu Asaun Nasionál Feto, Dame no Seguransa 1325 ba 2024–2028, Domingas konsidera katak lakuna prinsipál mak distánsia entre kompromisu polítiku, lei no polítika ne’ebé Governu aprova ona ho implementasaun iha realidade.

Iha 2024, Governu aprova mekanizmu Komisaun Interministeriál ba implementasaun no monitorizasaun PAN-VBJ, ne’ebé inklui instituisaun governu no reprezentante sosiedade sivíl.

Tuir Domingas, instituisaun idaidak tenke asume responsabilidade tuir mandatu. SEI tenke koordena polítika igualdade jéneru, advokasia no monitorizasaun PAN-VBJ; MSSI asegura protesaun sosiál, Uma Mahon no reintegrasaun; Ministériu Saúde garante tratamentu, saúde reprodutiva no apoiu psikososiál; Ministériu Justisa, tribunál no Defensoria Públika hametin asisténsia legál; enkuantu PNTL asegura resposta lalais no investigasaun kazu.

Ministériu Edukasaun no instituisaun ensinu superiór tenke promove ambiente aprendizajen seguru, Ministériu Finansa asegura orsamentu responsivu ba jéneru, no autoridade munisipál no lideransa suku garante asesu ba informasaun, referrál no protesaun iha komunidade.

Domingas enfatiza katak responsabilidade atu prevene no responde ba violénsia bazeia ba jéneru mak responsabilidade Estadu tomak. Sosiedade sivíl sai parseiru estratéjiku atu kontribui, halo advokasia no monitoriza, maibé labele substitui obrigasaun Estadu.

FOKUPERS rekomenda Governu atu aumenta servisu esensiál iha nivel nasionál no munisipál, hametin Uma Mahon, apoiu psikososiál, asisténsia legál, mekanizmu referrál no resposta emerjénsia durante kalan, finde-semana no feriadu.

Organizasaun ne’e mós husu atu asegura asesibilidade ba feto ho defisiénsia, feto rurál, labarik no sobrevivente sira-ne’ebé enfrenta limitasaun ekonómika ka komunikasaun.

Iha perspetiva FOKUPERS, servisu ba sobrevivente tenke bazeia ba prinsipiu survivor-centred, konfidensialidade, seguransa, respeitu no la diskrimina. Sobrevivente tenke konsiderada nu’udár ema ne’ebé iha direitu atu hili no foti desizaun kona-ba nia moris, la’ós ema ne’ebé instituisaun ka família foti desizaun ba nia.

Domingas mós husu atu hametin mekanizmu keixa segura, hodi sobrevivente bele relata tratamentu la apropriadu, diskriminasaun ka violasaun konfidensialidade, laiha ta’uk atu hetan ameasa ka tratamentu aat.

Nia esplika katak bainhira feto ida iha munisípiu rurál tenke viajen oras barak atu asesu ba polísia, ospitál ka asisténsia legál, entaun servisu ne’e seidauk efetivamente asesivel. Tanba ne’e, presiza aprosima servisu ba komunidade no asegura resposta emerjénsia durante kalan no feriadu.

FOKUPERS mós rekomenda atu aumenta orsamentu sustentável ba implementasaun PAN-VBJ, Uma-Mahon, servisu legál, saúde, apoiu psikososiál, reintegrasaun no prevensaun violénsia. Instituisaun idaidak tenke iha planu implementasaun, indikadór rezultadu, relatóriu periódiku no mekanizmu monitorizasaun públika.

Aleinde ne’e, presiza investe iha independénsia ekonómika feto liuhusi asesu ba rai, propriedade, formasaun, merkadu, kréditu no oportunidade servisu dignu, inklui ba sobrevivente violénsia. Servisu kuidadu labarik no partilla responsabilidade iha família mós presiza hetan atensaun.

“Ita presiza Governu no autoridade munisipál sira uza evidénsia atu define prioridade, aloka orsamentu, aproxima servisu ba komunidade no responsabiliza instituisaun sira ba rezultadu. Ita presiza husu Governu la’ós de’it ‘saida mak ita promete ona?’, maibé ‘saida mak ita implementa ona, sé mak hetan benefísiu, no oinsá ita bele hatudu rezultadu ne’e?’” Domingas dehan.

Produtu feto rurál hatudu kapasidade ekonómika

Iha sorin seluk husi komemorasaun, SEI realiza abertura Esposizaun Produtu Grupu Feto husi munisípiu 12 no Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambenu (RAEOA), iha CCD, nu’udár parte husi programa Loron Nasionál Feto ba da-50.

Ministra Solidariedade Sosiál no Inkluzaun, ne’ebé hala’o mós kna’ar nu’udár Sekretária Estadu ba Igualdade Interina, Verónica das Dores, mak loke ofisialmente espozisaun ne’e, akompañada husi Diretór-Jerál SEI, Armando da Costa, dirijente SEI sira no parseiru dezenvolvimentu.

Esposizaun ne’e iha objetivu atu promove no valoriza produtu lokál ne’ebé grupu feto sira prodús iha munisípiu oioin, no hametin sira-nia asesu ba merkadu.

Iha nia diskursu, Verónica hato’o apresiasaun ba grupu feto sira-ne’ebé maihusi komunidade oioin atu aprezenta sira-nia produtu, kriatividade, abilidade no esforsu loroloron.

Nia dehan katak espozisaun ne’e la’ós de’it fatin atu hatudu no fa’an produtu, maibé mós espasu atu rekoñese kontribuisaun feto ba ekonomia família no nasaun, no hametin ligasaun entre produtu, merkadu no konsumidór.

“Ha’u hato’o parabéns ba grupu sira-ne’ebé prodús no promove produtu lokál, inklui produtu agríkola, ai-han prosesadu, artezanatu, kostura, kriasaun tradisionál no atividade negósiu ki’ik seluk. Iha produtu idaidak, ita haree feto sira-nia koñesimentu, inovasaun, dedikasaun no kapasidade atu transforma rekursu lokál sai valór ekonómiku,” Verónica dehan iha CCD.

Nia reafirma kompromisu Governu atu suporta grupu feto sira, liuliu feto rurál no grupu vulnerável, hodi haforsa ekonomia uma-kain.

Apoiu ne’e, tuir Verónica, labele limita ba asisténsia finanseira de’it, maibé tenke inklui formasaun, akompañamentu tékniku, literasia finanseira, jestaun negósiu, asesu ba merkadu no oportunidade ba feto atu partisipa iha prosesu foti desizaun.

Kompromisu ne’e aliña ho Deklarasaun Maubisse Faze Daruak, períodu 2023–2028, ne’ebé hametin kompromisu Governu, liña ministeriál no Banku Nasionál Komérsiu Timor-Leste (BNCTL) atu promove moris-di’ak no empoderamentu sosiál-ekonómiku feto rurál.

Verónica mós subliña katak empoderamentu ekonómiku feto iha ligasaun direta ho prevensaun violénsia doméstika no violénsia bazeia ba jéneru. Bainhira feto iha rendimentu, asesu ba rekursu no kapasidade atu foti desizaun, sira bele hametin autonomia no seguransa ekonómika.

Iha espozisaun ne’e, reprezentante grupu feto empreendedora husi Munisípiu Baukau, Josefina Soares, hateten katak sira mai Dili durante loron rua atu prepara no fa’an produtu lokál, hanesan hahán no tais.

“Ha’u mai hamutuk ho kolega feto sira husi Munisípiu Baukau atu fa’an hahán lokál no tais. Iha produtu balun mak kliente sira sosa ona, maibé tais seidauk fa’an hotu,” Josefina dehan.

Nia konsidera espozisaun ne’e oportunidade importante ba feto empreendedora sira atu promove produtu, hetan konsumidór no hametin atividade negósiu. Tanba ne’e, nia husu Governu atu kontinua organiza espozisaun hanesan ne’e no fó apoiu ba grupu feto sira husi munisípiu hotu.

Esposizaun ne’e mós envolve grupu artezanatu, ortikultura no empreendedora sira seluk husi munisípiu 12 no RAEOA.

Maski espozisaun fó oportunidade ba feto sira atu hatudu no fa’an produtu, dezafiu ne’ebé sira enfrenta la’ós de’it kona-ba asesu ba merkadu, maibé mós kona-ba kontinuidade produsaun, kualidade, embalajen, transporte, kréditu no asesu ba konsumidór.

Jerasaun foun hakarak oportunidade justa

Esperansa ba igualdade no inkluzaun mós mai husi jerasaun foun. Estudante Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL), Novélia Soares Salvador, konsidera katak igualdade jéneru signifika feto no mane hotu tenke iha direitu no oportunidade hanesan atu asesu ba edukasaun, empregu, lideransa no partisipa iha prosesu dezenvolvimentu nasionál.

Novelia hateten katak oportunidade ba feto foin-sa’e iha Timor-Leste hahú aumenta ona, maibé seidauk sufisiente tanba feto balun kontinua enfrenta limitasaun ekonómika, asesu ba edukasaun no oportunidade empregu.

“Presiza apoiu no oportunidade ne’ebé justa ba feto hotu, atu sira bele dezenvolve kapasidade no kontribui ba dezenvolvimentu nasaun. Ita hakarak haree iha tinan sanulu (10) tuirmai, feto timoroan sira hetan oportunidade ne’ebé luan liután iha área edukasaun, empregu no lideransa,” Novélia tenik.

Nia hein katak feto sira bele sai independente, iha konfiansa ba kapasidade an-rasik no partisipa ativu iha prosesu foti desizaun no dezenvolvimentu nasionál.

Novélia mós hato’o mensajen ba feto hotu atu labele dúvida ba kapasidade an-rasik, tanba feto hotu iha potensiál atu atinje mehi no objetivu iha moris.

“Maski hasoru difikuldade no dezafiu, labele triste. Kontinua aprende, servisu maka’as no fiar ba an-rasik, tanba ita-nia futuru depende mós ba esforsu no korajen ne’ebé ita halo ohin,” nia afirma.

Dokumentária “Mátria” prezerva memória feto

Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares, afirma katak dokumentáriu “Mátria” sai meiu importante atu prezerva memória no rekoñese kontribuisaun feto Timor-Leste nian iha luta ba independénsia, no tranzmite istória ne’e ba jerasaun foun sira.

Ministra Dulce de Jesus Soares, iha ninia intervensaun, hanoin-hikas figura Eroína Rosa Muki Bonaparte no feto rihun ba rihun ne’ebé sira-nia naran la rejista iha livru istória, maibé fó kontribuisaun boot ba luta libertasaun nasionál.

Nia subliña katak korajen no determinasaun Rosa Muki Bonaparte nian sai símbolu ba partisipasaun feto iha luta ba liberdade.

“Inan sira-ne’ebé proteje sira-nia oan, feen sira-ne’ebé hein sira-nia kaben, joven feto sira-ne’ebé arriska sira-nia moris iha klandestinidade, nunka lakon fiar ba Timor-Leste nia independénsia. Rezisténsia la halo de’it ho kilat, maibé halo mós ho domin, korajen, solidariedade no esperansa,” nia hateten.

Nia konsidera importante atu lori dokumentáriu “Mátria” ba eskola sira, liuhusi Projetu Sentru Aprendizajen no Formasaun Eskolár (CAFÉ-sigla portugeza) no instituisaun ensinu seluk, atu estudante sira komprende istória sakrifísiu no luta ba liberdade.

“Ami-nia labarik sira moris iha nasaun livre ida. Barak lahatene terus okupasaun nian. Ami-nia responsabilidade mak hanorin sira katak liberdade ne’e hanesan mehi ida-ne’ebé jerasaun barak luta ba. Labele iha labarik feto ida hanoin katak nia mehi sira boot liu. Labele iha joven feto ida fiar katak nia fatin iha sosiedade limitada tanba nia feto,” nia afirma.

Ministra mós hato’o parabéns ba Arkivu no Muzeu Rezisténsia Timorense (AMRT) no parseiru sira-ne’ebé servisu atu prezerva memória koletiva nasionál.

“Nasaun ida-ne’ebé onra nia feto sira, onra mós nia abut, nia identidade no nia futuru,” nia dehan.

Iha parte seluk, Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál, Expedito Dias Ximenes, informa kompromisu IX Governu Konstitusionál nian atu garante igualdade direitu entre feto no mane.

Nia hato’o parabéns ba feto Timor hotu no hateten katak iha períodu konflitu, feto sira sai grupu vulnerável liu, maibé hatudu reziliénsia estraordinária.

Expedito mós hanoin-hikas Eroína Maria Tapó, ne’ebé hamriik iha liña oin hodi defende rai no liberdade Timor-Leste nian.

“Eroína Maria Tapó lakon nia vida tanba defende rai ida-ne’e, hodi reprezenta feto rihun sira seluk,” nia hateten.

Nia temi katak feto sira iha kontribuisaun importante iha área tolu, mak edukasaun no saúde, ekonomia no empreendedorizmu, no diplomásia no dame.

Iha área edukasaun no saúde, feto sira servisu nu’udár edukadora no pesoál médiku iha liña oin. Iha ekonomia no empreendedorizmu, sira mobiliza ekonomia kriativa no kooperativa iha baze komunidade. Enkuantu iha diplomásia no dame, feto sira partisipa ativa iha forum internasionál.

“Ohin loron, Estadu konsidera feto Timor nu’udár xave ba dezenvolvimentu nasionál, tanba ne’e Estadu sei hamriik nafatin ho feto sira,” nia dehan.

UN Women: Feto la’ós benefisiária de’it, maibé mós líder

Reprezentante UN Women Timor-Leste, Lumena Freitas, hato’o agradese ba inisiativa Projetu CAFE ne’ebé halo projesaun dokumentária “Mátria” iha eskola CAFE hotu iha territóriu nasionál.

Nia esplika katak inisiativa ne’e importante atu garante memória kona-ba luta no sakrifísiu feto sira nian la hela de’it iha arkivu no muzeu, maibé kontinua tranzmite ba jerasaun foun sira.

Nia konsidera dokumentáriu “Mátria” nu’udár forma ida atu fó onra ba korajen, reziliénsia no kontribuisaun feto Timor-Leste nian.

“Liuhusi dokumentáriu ne’e bele sai testemuña, atu asegura katak sakrifísiu feto sira nian sei la haluha,” nia dehan.

Lumena afirma katak feto sira tenke hetan rekoñesimentu la’ós de’it ba sakrifísiu ne’ebé sira halo iha pasadu, maibé mós nu’udár lider sira-ne’ebé iha papél atu foti desizaun.

“Legadu feto veterana sira-nian labele sai de’it istória iha dokumentária, maibé tenke sai rekursu moris ida ba lideransa ba jerasaun ohin loron. Ita tenke kria kondisaun ba feto foin-sa’e sira atu partisipa iha vida polítika, atu garante katak sira bele ezerse sira-nia lideransa ho seguru no signifikativu,” nia hatutan.

Enkuantu, Diretór Ezekutivu AMRT, Jorge Alves “We Moris”, hateten katak atividade projesaun dokumentária “Mátria” ne’e hala’o hodi komemora Loron Feto, ho kontéudu ne’ebé kobre períodu istóriku husi 1975 to’o 1999.

“Dokumentária “Mátria” ne’e aprezenta iha AMRT no eskola CAFE sira iha territóriu Timor-Leste tomak, atu garante estudante sira hetan asesu ba memória istórika kona-ba kontribuisaun feto iha luta rezisténsia nasionál. Tanba feto uluk sai parseiru luta ba independénsia no agora feto sai dezenvolvimentu nasional,” nia haklaken.

Tinan 50 mak memória, maibé igualdade tenke sai realidade

Komemorasaun tinan 50 Loron Nasionál Feto Timor-Leste hatudu katak istória luta feto sira-nian la limita ba pasadu. Husi Frente Armada, Frente Klandestina no Frente Diplomátika to’o iha Parlamentu Nasionál, instituisaun públika, negósiu, agrikultura no komunidade, feto timoroan sira kontinua kontribui ba konstrusaun nasaun.

Maibé, realidade ne’ebé SEI, akademika, FOKUPERS, reprezentante komunidade rurál no estudante sira hato’o hatudu katak igualdade seidauk bele sukat de’it husi númeru reprezentasaun feto ka polítika ne’ebé aprova ona.

Igualdade tenke haree husi labarik-feto ne’ebé bele kontinua eskola, feto rurál ne’ebé bele fa’an produtu ho merkadu ne’ebé asesivel, sobrevivente violénsia ne’ebé hetan protesaun no justisa, feto ho defisiénsia ne’ebé asesu ba servisu públiku, no feto joven ne’ebé iha oportunidade atu sai líder.

Governu iha responsabilidade atu transforma kompromisu polítiku ba implementasaun ho orsamentu, indikadór, prazu no instituisaun responsável. Sosiedade sivíl, universidade, setór privadu, família no komunidade mós presiza partisipa iha mudansa mentalidade no prevensaun diskriminasaun.

Tema komemorasaun nian, “Feto Timor-Leste: Selebra Tinan 50 Igualdade no Inkluzaun”, la’ós de’it mensajen atu selebra sakrifísiu ne’ebé liu ona, maibé mós kompromisu atu garante katak jerasaun foun bele moris ho dignidade, liberdade, justisa no oportunidade hanesan.

Tinan 50 mak momentu atu fó omenajen ba feto sira-ne’ebé luta ba liberdade. Maibé, luta atu garante igualdade no inkluzaun ba feto hotu sei kontinua iha moris loroloron.

Jornalista: Osória Marques

Editór: Xisto Freitas da Piedade

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

Sponsored
error: Content is protected !!