Top

IA fó oportunidade ba edukasaun, maibé bele prejudika kapasidade intelektuál bainhira uza sala

Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál, Expedito Loro Dias Ximenes. Imajen TATOLI/Egas Cristóvão

DILI, 06 Novembru 2026 (TATOLI)—Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), Expedito Loro Dias Ximenes, apela ba estudante sira atu uza mídia sosiál no teknolojia Intelijénsia Artifisiál (IA) ho responsabilidade, étika no morál, atu evita risku ne’ebé bele prejudika dezenvolvimentu intelektuál no futuru nasionál.

Expedito Dias Ximenes hatete katak transformasaun dijitál lori benefísiu barak ba komunidade, maibé mós iha risku se utilizadór sira la uza plataforma dijitál ho maneira apropriada.

Nia esplika katak plataforma mídia sosiál hanesan Facebook, WhatsApp no TikTok bele lori utilizadór sira ba dependénsia, lakon atensaun ba atividade importante no kria dezentendimentu iha sosiedade.

“Mai ita uza mídia sosiál ho responsabilidade, étika no morál. Se simu mensajen ka informasaun iha ita-nia plataforma, antes atu fahe ba ema seluk, ita tenke verifika uluk informasaun ne’e nia verasidade,” nia dehan ba jornalista sira, iha salaun AMRT, Kaikoli, Dili, Sesta ne’e.

Nia mós fó-atensaun kona-ba utilizasaun Intelijénsia Artifisiál, ne’ebé agora sai teknolojia foun ho oportunidade no benefísiu barak, maibé bele lori risku se estudante sira la uza tuir objetivu edukasaun.

Tuir Expedito, Intelijénsia Artifisiál labele troka kapasidade intelektuál no koñesimentu estudante sira-nian, maibé tenke sai instrumentu ida atu apoia prosesu aprendizajen.

Nia konsidera katak estudante sira tenke kontinua buka koñesimentu no dezenvolve kapasidade rasik, la’ós depende de’it ba resposta ne’ebé hetan husi Intelijénsia Artifisiál ka Google.

Iha parte seluk, Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares, hateten katak Ministériu Edukasaun (ME) labele haketak an husi dezenvolvimentu teknolojia, tanba teknolojia sai ona parte importante iha vida loroloron, inklui iha setór edukasaun.

Tanba ne’e, ME iha responsabilidade atu asegura utilizasaun teknolojia ne’ebé apropriada, hodi hasa’e kualidade edukasaun iha Timor-Leste.

Nia informa katak ministériu hala’o ona formasaun ba profesór sira liuhusi sistema Blended Learning, ne’ebé kombina aprendizajen online no offline, atu fasilita asesu ba materiál formasaun no hamenus kustu ba profesór sira.

Ho sistema ne’e, profesór sira bele asesu materiál formasaun iha sira-nia fatin rasik, inklui materiál ne’ebé bele uza offline, sein presiza asesu ba internet iha tempu hotu.

Ministra Edukasaun afirma katak, maski ME hetan apoiu husi organizasaun naun-governamentál (ONG) no parseiru dezenvolvimentu sira atu implementa programa teknolojia iha eskola, utilizasaun teknolojia tenke nafatin tuir polítika Ministériu Edukasaun nian.

Nia enfatiza katak estudante no profesór sira tenke komprende objetivu utilizasaun teknolojia, inklui hatene hili informasaun ne’ebé relevante ba prosesu aprendizajen no nesesidade edukasaun.

Nia aumenta katak ekipamentu teknolojia instala ona iha eskola balun, no plataforma dijitál sira bele ajuda profesór no estudante sira atu asesu informasaun, aumenta koñesimentu no dezenvolve kapasidade iha área estudu oioin.

Kontestu

Dezenvolvimentu teknolojia dijitál no Intelijénsia Artifisiál hahú sai parte importante iha diskusaun kona-ba futuru edukasaun iha Timor-Leste. Ministériu Edukasaun iha responsabilidade atu promove introdusaun teknolojia informasaun no komunikasaun iha eskola no servisu administrativu, nu’udár parte hosi nia mandatu atu hadi’a sistema edukasaun nasionál.

Iha nivel internasionál, Organizasaun Nasaun Unida ba Edukasaun, Siénsia no Kultura (UNESCO-sigla ingleza) fó-sai orientasaun kona-ba utilizasaun Intelijénsia Artifisiál jenerativa iha edukasaun no peskiza. Orientasaun ne’e subliña katak IA bele apoia prosesu hanorin no aprende, maibé presiza utilizasaun ne’ebé responsável, étika no seguru, ho atensaun ba protesaun dadus pesoál no dezenvolvimentu kapasidade umana.

Iha Timor-Leste, Governu mós promove diskusaun kona-ba integrasaun IA, robótika no automasaun iha prosesu aprendizajen, liuliu iha ensinu tékniku-vokasionál. Inisiativa ne’e inklui planu atu kria sentru Intelijénsia Artifisiál no Edukasaun Dijitál iha arredór eskola téknika haat iha Bekora, Díli, atu apoia formasaun ba profesór no estudante sira.

Klik notísia relevante sira iha kraik hodi lee:

  1. Policies – Ministry of Education Timor-Leste. Informasaun kona-ba instrumentu polítika edukasaun nasionál no prioridade Ministériu Edukasaun nian.
  2. Guidance for generative AI in education and research. Esplika oportunidade, risku no prinsipiu étika ba utilizasaun IA iha prosesu edukasaun.
  3. UNESCO: Governments must quickly regulate Generative AI in schools. Hatudu nesesidade ba orientasaun, regulamentu no formasaun profesór kona-ba utilizasaun IA iha eskola.
  4. Governu promove integrasaun Intelijénsia Artifisiál no edukasaun dijitál. Kontén informasaun kona-ba diskusaun no planu atu integra IA, robótika no automasaun iha edukasaun téknika-vokasionál.

Jornalista: Osória Marques

Editór: Xisto Freitas da Piedade

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

Sponsored
error: Content is protected !!