Bailoron naruk obriga abitante aldeia lima iha Suku Ahik buka bee iha mota

VIKEKE, 09 Novembru 2026 (TATOLI)—Abitante hosi aldeia lima iha Suku Ahik, Postu Lakluta, Munisípiu Vikeke, enfrenta difikuldade asesu ba bee-moos tanba bailoron naruk ne’ebé halo rekursu bee-matan sira maran. Situasaun ne’e obriga komunidade la’o distánsia kilómetru tolu ba mota Ueleur hodi kuru bee ba nesesidade loroloron.
Xefe Suku Ahik, Ercílio Soares, informa katak bailoron naruk agora daudaun afeta tebes ba komunidade, tanba bee-matan sira-ne’ebé antes fornese bee ba populasaun menus ona no balun maran, nune’e komunidade tenke depende ba bee iha mota.
“Kona-ba bailoron naruk ne’e, nia impaktu afeta tebes ba ita-nia komunidade, tanba rekursu bee-matan sira-ne’ebé durante ne’e fornese bee ba komunidade menus hotu ona. Nune’e, komunidade tenke bá kuru bee iha mota atu uza ba konsume loroloron,” Ercílio Soares dehan ba TATOLI, iha Postu Lakluta, Segunda ne’e.
Autoridade ne’e relata katak Suku Ahik iha bee-matan hamutuk tolu, maibé agora menus ona tanba bailoron naruk. Antes ne’e, durante tempu udan, bee hosi bee-matan sira-ne’e kanaliza diretamente bá uma komunidade nian. Maibé, tanba bee maran, komunidade tenke bá mota Ueleur ho distánsia kilómetru tolu atu kuru bee.
“Ami iha bee-matan tolu. Durante tempu udan, bee hosi bee-matan sira-ne’e kanaliza diretamente bá uma. Maibé, tanba bailoron, bee maran. Atu asesu bá bee, komunidade tenke la’o tun ba mota, no atu lori bee fila bá uma, tenke sa’e fali rai-lolon. Problema ida-ne’e mak sai preokupasaun boot ba ami-nia komunidade,” nia subliña.
Aleinde difikuldade asesu ba bee-moos, Ercílio hateten katak komunidade mós enfrenta menus ai-han, tanba rai maran halo sira la konsege kuda ai-horis no halo toos.
“Problema seluk ne’ebé agora ami-nia komunidade enfrenta mak menus ai-han. Tan ne’e, ha’u husu ministériu relevante sira atu fó apoiu ai-han báziku ba komunidade vulnerável sira, atubele uza durante períodu bailoron naruk ne’e,” nia hateten.
Nia relata katak iha Suku Ahik, família vulnerável hamutuk uma-kain 150 no ema katuas-ferik hamutuk na’in 280 ne’ebé sofre liu tanba situasaun menus ai-han. Tanba ne’e, nia hein katak Governu bele fó-atensaun no apoiu ba grupu sira ne’e.
Tuir dadus ne’ebé Xefe Suku Ahik fornese, suku ne’e kompostu hosi aldeia lima, mak hanesan: Crarec Boco ho uma-kain 42, Hali-oan ho uma-kain 36, Ailooc ho uma-kain 57, Hali-mean ho uma-kain 97 no Cai-ua ho uma-kain 72.
Nune’e, totál uma-kain iha Suku Ahik hamutuk 304, ho populasaun hamutuk ema na’in-2.004 resin.
Kontestu
Timor-Leste enfrenta risku bailoron naruk tanba impaktu fenómenu El Niño, ne’ebé bele hamenus udan, aumenta temperatura no hamosu falta bee-moos, liuliu iha komunidade rurál ne’ebé depende ba bee-matan, mota no agrikultura.
Programa Dezenvolvimentu Nasaun Unida (UNDP), iha 14 Jullu 2026, aviza katak área sira iha parte súl no leste Timor-Leste enfrenta risku bailoron moderadu to’o severu. Kondisaun ne’e bele afeta produsaun agríkola, seguransa ai-han no moris komunidade rurál.
Iha Munisípiu Vikeke, problema falta bee-moos mosu ona iha komunidade sira seluk. Iha 06 Novembru 2026, TATOLI relata katak abitante aldeia ualu iha Suku Uma-Ki’ik enfrenta difikuldade asesu ba bee-moos tanba mota ne’ebé sira depende ba ne’e hahú maran. Antes ne’e, iha 5 Novembru 2026, Unidade Bombeiru Vikeke fornese bee-moos ba uma-kain 35 iha Aldeia Uatulesu, Suku Uaimori, atu responde ba nesesidade komunidade ne’ebé afetada hosi bailoron naruk.
Situasaun sira-ne’e hatudu katak falta bee-moos la’ós de’it problema ba asesu ba bee, maibé mós iha ligasaun direta ho produsaun ai-han, saúde no kondisaun moris komunidade vulnerável sira.
Klik notísia relevante sira iha kraik hodi lee:
- TATOLI – Bailoron naruk implika komunidade aldeia ualu iha Uma-Ki’ik asesu bee-moos (06 Novembru 2026)
- TATOLI – Bailoron naruk afeta bee-matan sira, Bombeiru fornese bee-moos ba uma-kain 35 iha Uaimori (05 Novembru 2026)
- TATOLI – Abitante Suku Bahatata Vikeke enfrenta menus bee-moos no ai-han (01 Novembru 2026)
- TATOLI – El Niño hamaran bee-matan, obriga komunidade Uma-Ki’ik buka bee iha mota (28 Outubru 2026)
- UNDP – Drought and Fire Risk in Timor-Leste: What El Niño Means for Our Communities (14 Jullu 2026)
Jornalista: Vitorino Lopes da Costa
Editór: Xisto Freitas da Piedade

