Deputadu CNRT konsidera OJE 2027 instrumentu importante ba dezenvolvimentu nasionál

DILI, 09 Novembru 2026 (TATOLI) – Deputadu husi bankada Kongresu Nasionál Rekonstrusaun Timorense (CNRT, sigla portugés), Saul Salvador Amaral, konsidera proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027, ho montante billaun $2,6, hanesan instrumentu importante atu implementa Programa Governu, hadi’a servisu públiku no promove dezenvolvimentu nasionál.
Iha debate proposta OJE 2027 iha faze jeneralidade ho tema “Hametin Reziliénsia liuhusi Transformasaun: Diversifika Ekonomia ba Futuru ne’ebé Sustentavel”, Saul apresia Governu ne’ebé lidera husi Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, ne’ebé hatudu esforsu prepara proposta OJE atu responde ba nesesidade povu
“Tema ida-ne’e iha signifikadu estratéjiku ba Timor-Leste. Hametin reziliénsia signifika aumenta kapasidade nasaun nian atu enfrenta krize ekonómika no dezafiu oioin, lahó hamenus kapasidade atu fornese servisu esensiál ba povu”, nia hatete.
Deputadu ne’e esplika katak transformasaun ekonómika signifika uza rekursun Estadu nian atu aumenta produsaun, hadi’a kapasidade rekursu umanu no kria oportunidade ekonómika. Enkuantu, diversifikasaun ekonómika buka dezenvolve setór produtivu atu hamenus dependénsia ba rendimentu petróleu.
“Tema ida-ne’e fo orientasaun ba desizaun orsamentál, atu rekursu públiku la’ós de’it responde ba nesesidade ohin loron, maibé mós kria baze ba ekonomia ne’ebé sustenaável ba jerasaun tuirmai”, nia dehan.
Iha área kapital umanu, proposta orsamentu OJE 2027 aloka millaun $756,6 ba edukasaun, saúde, protesaun sosiál no dezenvolvimentu rekursu umanu.
Iha edukasaun, nia sujere fó prioridade ba reabilitasaun eskola, konstrusaun saladeaula, fornese bee-moos, sintina, no ekipamentu ensinu, liuliu iha área rurál, atu labarik sira hetan ambiente aprendizajen ne’ebé seguru no adekuadu.
Iha saúde, nia salienta importante atu asegura disponibilidade medikamentu esensiál, ekipamentu médiku no transporte ba pasiente emerjénsia, liuliu inan isin-rua no labarik sira iha área rurál.
“Hau konsidera katak investimentu iha edukasaun no saúde mak investimentu ba futuru nasaun nian, tanba sidadaun ne’ebé hetan edukasaun no saúde di’ak sei iha kapasidade atu kontribui ba dezenvolvimentu nasionál”, nia afirma.
Iha área infraestrutura, proposta orsamentu aloka millaun $414,6 ba infraestrutura no servisu báziku. Saul sujere atu Governu fó prioridade ba reabilitasaun estrada Fohorem no Fatumea, ne’ebé kondisaun aat sai obstákulu ba movimentu komunidade, liuliu durante tempu udan.
Nia mós husu ba Governu atu konsidera esforsu empreza lokál ida ne’ebé voluntariamente ajuda ona atu loke estrada Fohorem. “Se bele, iha tinan oin tau mós prioridade ba estrada Fohorem, tanba povu kontinua husu atu hadi’a estrada ne’e. Empreza lokál ida voluntariamente ajuda ona Governu atu loke estrada refere, karik Governu bele konsidera esforsu ne’ebé empreza ne’e halo”, nia hato’o.
Tuir nia, estrada rurál ne’ebé liga komunidade agríkola ho merkadu bele fasilita transporta produtu lokál, hanesan hare, batar, modo no ai-fuan, hamenus kustu transporte no aumenta rendimentu agrikultór sira.
Aliende ne’e, alokasaun ba dezenvolvimentu munisipál no territoríal hamutuk millaun $171,6, enkuantu investimentu kapitál territoiál hamutuk ho montante aproximadu millaun $277,9.
Nia konsidera alokasaun hirak-ne’e tenke promove dezenvolvimentu ekilibradu, ho prioridade ba sistema irigasaun, infraestrutura lokál, merkadu agríkola no servisu báziku. Nia mós subliña importánsia koordenasaun entre Governu sentrál, autoridade munisipál no administrasaun postu atu programa sira responde ba nesesidade komunidade.
Kona-ba diversifikasaun ekonómika, Saul sujere atu Governu kontinua apoia setór agríkola ho fini di’ak, ekipamentu, formasaun téknika no asesu ba merkadu. Iha setór peska, nia rekomenda hadi’a ekipamentu no fasilidade konservasaun atu produtu tasi nian bele rai no fa’an ho folin justu.
“Iha turizmu, ita bele aproveita rikusoin naturál, kultura no istória Timor-Leste nian atu kria oportunidade ba negósiu lokál, alojamentu, transporte no servisu ba vizitante sira hanesan Illa Jaku no lagoa sira seluk ne’ebé sai poténsia turístika bele fó reseita ba Estadu”, nia hatete.
Iha indústria ki’ik no médiu, nia konsidera importante atu promove prosesamentu produtu lokál hodi aumenta valor komersiál no kria empregu. Enkauntu ba juventude, orsamentu presiza apoia ba formasaun profisionál iha área hanesan mekanika, konstrusaun, eletrisidade, teknolojia no turizmu, atu sira bele hetan oportunidade serbisu ka hahú negósiu rasik.
“Ha’u fiar katak kooperasaun entre Governu, setór privadu no empreendedór lokál bele ajuda dezenvolve ekonomia ne’ebé produtiva, aumenta rendimentu família no kria oportunidade ba sidadaun sira”, nia hatete.
Iha nia rekomendasaun finál, Saul husu atu programa orsamentál sira iha objetivu no prazu implementasaun ne’ebé klaru, no avalia rezultadu tuir impaktu reál ba povu.
“Susesu OJE 2027 la depende de’it ba montante osan ne’ebé aloka, maibé depende liu ba kapasidade atu transforma osan ne’e sai serbisu ho kualidade, produsaun, empregu no mellora moris povu”, nia salienta.
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora

