Governu sei kontinua investe manutensaun iha setór infraestrutura

DILI, 09 Novembru 2026 (TATOLI)—Governu Konstitusionál da-sia (IX) ne’ebé lideradu husi Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, sei kontinua investe manutensaun iha setór infraestrutura hodi garante dezenvolvimentu ekonomia iha Timor-Leste.
Xefe Governu hatutan, orsamentu ne’ebé prevee ba OJE 2027 ne’e hamutuk millaun $345,7 ba estrada no ponte, millaun $157,6 ba eletrisidade no millaun $23,5 ba água no saneamentu. Maibé orsamentu ba dotasaun fundu infraestrutura ita tinan 2027 hamutuk millaun $326,5 ne’e iha kategória ba área oioin hanesan estrada no ponte, aeroportu, setór petróleu, água no saneamentu, agrikultura, konstrusaun públiku no seluk tan.
“Servisu hirak-ne’e mak liga dezenvolvimentu ekonómiku ba ema-nia moris loro-loron. Estrada ida sei permite agrikultór fa’an nia produtu molok sai aat. Fornesimentu eletrisidade viável permite empreza ki’ik ida uza mákina loron tomak. Bee-moos proteje saúde no poupa tempu ba família sira,” Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, hateten liuhusi diskursu ba abertura debate Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 iha faze jeneralidade iha Parlamentu Nasionál, ohin.
Xefe Governu dehan kontinuasaun obra rodoviária ho modernizasaun Aeroportu Díli sei hadi’a ligasaun ba merkadu rejionál no apoia komérsiu ho turizmu.
“Kapasidade foun eletrisidade iha Oekusi Ambenu no investimentu iha enerjia solár iha Ataúru sei reforsa servisu iha komunidade hirak-ne’e. Fiar katak projetu solár ho eskala boot iha Manatutu, bainhira operasionál ona, bele redús konsumu gazóleu iha produsaun eletrisidade,” PM Xanana subliña.
Nia konsidera, obra sira-ne’e sei diminui Timor-Leste nia dependénsia ba kustu kombustível importadu no sei halo abastesimentu enerjétiku sustentável liu.
Aleinde ne’e, nia hatutan, Governu sei kontinua mós investe atu Timor-Leste labele husik estrada, sistema bee-moos ho edifísiu píubliku sira sai aat tan de’it ignora tiha traballu ne’ebé menus vizível (ka ema ladún haree) ba sira-nia konservasaun, tanba valór infraestrutura ida sukat husi servisu ne’ebé kontinua presta.
“Ritmu investimentu tenke reflete mós ita-nia kapasidade atu prepara, adjudika no fiskaliza projetu. Orsamentu ida-ne’e estabelese limite anuál ho millaun $250 ba despeza projetu ezistente husi fundu infraestrutura, ne’ebé fó prioridade ba konkluzaun obra ne’ebé halo hela,” Governante ne’e dehan.
Ida-ne’e, nai dehan, hanesan medida espesífika ida ba projetu hirak-ne’e, ne’ebé integra iha estratéjia investimentu públiku ne’ebé boot-liu.
“Halo hotu tiha projetu úteis hafoin koloka sira ba servisu no povu tenke sai hanesan prioridade envezde akumula tan kompromisu ne’ebé Estadu la konsege ezekuta iha tempu útil,” nia afirma.
Nia hatutan, harii sistema produsaun no distribuisaun eletrisidade ida atu lori enérjia ba populasaun iha nasaun tomak.
To’o final 2025, nia informa, eletrisidade tama ona iha 163 aldeia ne’ebé identifika tuir programa espansaun, no sistema enerjia solár mós alkansa ona agregadu familiárs remota.
“Ita investe iha rede rodoviária nasionál ida-ne’ebé liga ita-nia komunidade no permite ita-nia empreza sira bele krese no dezenvolve. To’o juñu tinan ne’e, konklui ou reabilita ona 2.475 kilómetru Estrada,” nia informa.
Aleinde ne’e, tuir nia, kona-ba instalasaun kabu submariñu (fibra ótika), ne’ebé disponibiliza internet ho velosidade aas ba populasaun no ba empreza sira, reforsa ligasaun Timor-Leste ba mundu.
“Ita rekualifika daudaun Aeroportu Internasional Prezidente Nicolau Lobato, hodi fasilita dezlokasaun ema, emprezáriu ho investidór sira mai Timor-Leste,” nia dehan.
Investimentu hirak-ne’e transforma infraestrutura Timor-Leste nian no estabelese baze importante ida ba dezenvolvimentu ekonómiku, nune’e mós promove reforma substánsia iha instituisaun públika, iha sistemas jestaun finanseira Estadu no iha setór krusiál ba dezenvolvimentu umanu hanesan saúde ho edukasaun.
Enkuantu, nia dehan, iha jullu 2025, Organizasaun Mundial Saúde sertifika Timor-Leste hanesan país ne’ebé livre husi malaria, Trakoma mós elimina ona hanesan problema saúde públika. Konkista hirak-ne’e pertense liuliu profisionál saúde sira-ne’ebé besik liu ba komunidade.
Nia hateten, iha setór edukasaun ne’e rejista mós progresu ho aumentu matríkula iha ensinu báziku ho rekrutamentu profesór rihun-ba-rihun.
Tanba, nia hateten, asesibilidade husi família ida ba servisu publiku la’ós tanba besik liu ho Díli, tanba ne’e mak Governu tenke lori dezenvolvimentu ne’e hodi hakbesik ba komunidade iha área rurál.
Jornalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenes

