K12N no ME realiza sertame nasionál haforsa koñesimentu estudante sira kona-ba Masakre Santa Krúz

DILI, 09 Novembru 2026 (TATOLI)—Komisaun Organizadora Jerasaun Foun 12 Novembru (K12N), iha kolaborasaun ho Ministériu Edukasaun (ME), Segunda ne’e, hahú hala’o sertame nasionál ba estudante sira hosi ensinu báziku siklu dahuluk no daruak, ho objetivu atu haforsa koñesimentu no komprensaun jerasaun foun kona-ba istória Masakre Santa Krúz, ne’ebé akontese iha 12 Novembru 1991, no luta rezisténsia povu Timor-Leste nian.
Sertame nasionál ne’e hala’o durante loron rua, hahú Segunda to’o Tersa (09-10/11/2026), iha Salaun OJETIL, ho espíritu 12 Novembru nian no tema: “Hanoin Hikas Fali Sakrifísiu Juventude Loriku As’uain iha 12 Novembru 1991, Mai Ita Promete Atu Muda Hahalok”, hodi hamutuk harii futuru no sai protagonista ba dezenvolvimentu sustentável.
Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares, hateten katak atividade ne’e importante tebes atu garante istória luta ba ukun-rasik-an no sakrifísiu jerasaun joven sira-ne’ebé partisipa iha rezisténsia.
Nia esplika katak Masakre Santa Krúz sai nu’udár pontu importante ida iha istória luta libertasaun Timor-Leste nian, tanba akontesimentu ne’e lori atensaun internasionál no fó valór boot ba luta rezisténsia Timor-Leste nian iha nivel nasionál no internasionál.
“Edukasaun bázika siklu dahuluk no daruak mak sai nu’udár fundamentu ba formasaun sidadaun Timor-Leste nian. Bainhira ita ko’alia kona-ba 12 Novembru, ita ko’alia mós kona-ba istória no komprensaun kona-ba luta ba ukun-rasik-an,” Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares, dehan.
Iha biban ne’e, nia mós apela ba estudante sira atu aproveita oportunidade ne’e hodi aprende istória nasaun nian, liuliu liuhosi testemuña moris hosi ema sira-ne’ebé envolve diretamente iha akontesimentu 12 Novembru 1991.
“Ha’u husu estudante sira atu aprende hosi valór no sakrifísiu jerasaun joven rezisténsia sira-nian, ne’ebé sakrifika sira-nia tempu no moris hodi luta ba independénsia Timor-Leste,” ministra ne’e hatutan.
Nia subliña katak responsabilidade estudante sira-nian agora mak estuda ho di’ak, hodi valoriza sakrifísiu ne’ebé jerasaun anteriór halo ona ba nasaun.
“Iha tempu ne’ebá, sira tenke enfrenta situasaun difísil no hasoru forsa militár Indonézia nian. Maibé, estudante sira agora iha oportunidade atu estuda. Tanba ne’e, imi tenke estuda ho di’ak nu’udár forma ida atu valoriza sira-nia luta,” nia subliña.
Dulce de Jesus Soares mós enkoraja estudante sira atu dezenvolve espíritu kooperasaun, respeitu malu no kompetisaun saudável, la’ós atu kria konflitu ba malu, maibé atu hatudu kapasidade no aprende ba malu.
Aleinde ne’e, nia sujere atu atividade sertame ne’e kontinua hala’o iha tinan sira tuirmai, liuhosi koordenasaun entre Ministériu Edukasaun no Ministériu Juventude, Desportu, Arte no Kultura, atu aumenta partisipasaun eskola sira iha nivel munisipál no nasionál.
Iha parte seluk, Vise-Prezidente Komité 12 Novembru, Filipe Pereira Rodrigues, afirma katak sertame ne’e inisiativa foun ida-ne’ebé komité hala’o pela primeiravéz iha ámbitu komemorasaun Masakre Santa Krúz no Loron Nasionál Juventude.
“Ha’u hein katak iha futuru, komité bele kontinua koordena ho Ministériu Edukasaun no ministériu relevante sira seluk, atu atividade ne’e sai programa anuál no aumenta partisipasaun estudante sira, nune’e memória istórika 12 Novembru bele kontinua moris iha jerasaun foun,” nia esplika.
Prezidente Komisaun Organizadora 12 Novembru, Denilson Guterres, hateten katak sertame ne’e iha objetivu atu komemora Masakre Santa Krúz no mantein istória rezisténsia Timor-Leste nian, hosi 1975 to’o 1999, atu istória ne’e la lakon iha jerasaun foun.
“Komisaun Organizadora fó oportunidade ba estudante sira hosi ensinu báziku siklu dahuluk no daruak atu hatene no komprende kle’an liután istória 12 Novembru no luta ba libertasaun nasaun nian,” nia dehan.
Denilson Guterres esplika katak atividade ne’e envolve estudante sira hosi eskola ensinu báziku sentrál no filiál iha Munisípiu Dili, inklui Eskola Bázika Kristál, EBF Bemori, EBF Faról, Ensinu Báziku São Carlos Manleuana, Eskola Kamea no EBF Bidau.
Kona-ba prémiu ba manán-na’in sira iha sertame nasionál ne’e, komisaun organizadora prepara kadernu, lapizeira, livru istória kona-ba 12 Novembru no pintura kona-ba Masakre Santa Krúz atu fó ba estudante sira-ne’ebé manán.
Kontestu
Masakre Santa Krúz akontese iha 12 Novembru 1991, bainhira juventude no manifestante timoroan sira halo prosesaun hosi Igreja Motael ba Semitériu Santa Krúz, iha Dili, atu fó omenajen ba Sebastião Gomes, ne’ebé mate iha 28 Outubru 1991.
Bainhira manifestante sira to’o iha semitériu, forsa militár Indonézia loke tiru ba multidaun ne’ebé halibur iha fatin ne’e. Akontesimentu ne’e sai momentu importante ida iha luta ukun-rasik-an Timor-Leste nian no lori atensaun komunidade internasionál ba situasaun iha Timor-Leste. Loron 12 Novembru depoizde ne’e sai nu’udár Loron Nasionál Juventude, atu fó omenajen ba korajen no sakrifísiu juventude sira iha luta ba independénsia.
Klik notísia relevante sira iha kraik hodi lee:
- 12 Novembru 1991: Tane aas valór juventude rezisténsia no partisipasaun Igreja iha dezenvolvimentu Estadu RDTL — Artigu TATOLI kona-ba valór istóriku Masakre Santa Krúz no kontribuisaun juventude rezisténsia.
- Sekué nsia Masakre Santa Krúz 12 Novembru 1991 – Centro Chega! — Dokumentasaun kona-ba kronolojia akontesimentu iha 12 Novembru 1991.
- Mensagem por ocasião do 34.º Aniversário do Massacre de Santa Krúz e do 20.º Aniversário do Dia Nacional da Juventude — Komunikadu ofisiál Governu Timor-Leste kona-ba komemorasaun Masakre Santa Krúz no Loron Nasionál Juventude.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade

