OJE 2027 atu konsolida-rejiliénsia ba transformasaun diversifikasaun ekonomia rai-laran

DILI, 09 Novembru 2026 (TATOLI)—Prmeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, konsidera proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 atu konsolida no rejilénsia ba transformasaun diversifikasaun ekonomia iha rai-laran.
Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hateten iha prosesu debate jeneralidade ba OJE 2027 iha salaun plenária Parlamentu Nasionál, ohin.
“Ha’u mai, ohin, iha Parlamentu Nasionál ida-ne’e ho sentidu responsabilidade no dever ne’ebé kle’an tebe-tebes, atu hato’o ba apresiasaun opsaun polítika no finanseira Governu Konstitusionál da-sia (IX) ba tinan oin, hanesan bele haree iha proposta lei Orsamentu Jerál Estadu ba 2027,” Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, relata iha Parlamentu Nasionál, ohin.
Xefe Governu dehan luhusi proposta orsamentu ida-ne’e, sira hakarak konsolida ita-nia ekonomia, reforsa prestasaun servisu píubliku no haluan oportunidade progresu ho bein-estar ba família timoroan sira iha nasaun tomak.
“Tinan 2027, sei espesialmente markante ba ita-nia nasaun, ita sei asinala ba tinan 25 independénsia, sékulu IV husi ita-nia kamiñada hanesan povu livre no soberanu,” PM Xanana relata.
Nune’e, nia dehan, iha kontestu ida-ne’e mak orsamentu 2027 nian ne’e sira aprezenta hanesan Orsamentu “Atu reforsa Reziliénsia liuhusi Transformasaun: Diversifika Ekonomia ba Futuru Sustentável”.
Ne’e kompromisu polítiku Governu ne’e nian ho konstrusaun Timor-Leste ida-ne’ebé ladún dependente, inkluzivu liu no preparadu tebes duni ba dezafiu husi dékada sira tuir-mai.
“Reziliénsia, ba ami, signifika garante rendimentu seguru ba família sira bainhira presus sa’e. Signifika iha bee ba agrikultura iha tempu bailoron no asegura matériál prima ba konstrusaun infraestrutura no ba dezenvolvimentu ita-nia indústria,” nia hatutan.
Nia konsidera, Estadu reziliente mak ida-ne’ebé bele kontinua presta servisu píubliku ho kualidade ba nia povu, mezmu hasoru difikuldade no la gasta ho forma irresponsável poupansa ba jerasaun futura.
Enkuantu, iha oportunidade ne’e nia mós halo aprezentasaun kona-ba progresu servisu ne’ebé Governu halo durante sira-nia mandatu liuliu liga ho setór infraestrutura, ekonómia no edukasaun ne’ebé bele garante kresimentu ekonomia iha rai-laran.
Nune’e, Xefe Governu dehan orsamentu atribui millaun $956,9 ba asuntu ekonómiku, inklui infraestrutura ho setór produtivu. Agrikultura simu millaun $37,8 liu 21% kompara ho orsamentu anteriór. Investimentu ne’e reforsa sistema irrigasaun, produsaun agríkola, servisu estensaun ho dezenvolvimentu merkadu.
“Iha 2025, produsaun foos aumenta maka’as no fatura sereais diminui. Kna’ar tuir mai mak atu konsolida gaña ka atinjimentu hirak-ne’e. Atu mantein no espande irrigasaun, apoia didi’ak agrikultór sira no liga produsaun ba armazenamentu iha prosesamentu no ba kompradó,” nia hateten.
Produsaun interna ne’ebé viável liu bele hadi’a rendimentu rurál no redús ita-nia dependénsia ba importasaun ho xoke esternu husi abastesimentu alimentár.
“Turizmu simu millaun $13,1, aumentu ida ho 31%, inklui apoiu foun ba atividade turístika espesializadas no ba turizmu ligadu ba peska no ba tasi. Kada vizitante kria oportunidades ba alojamentu, gias, restaurante, transporte, produtór lokál ho operadór turizmu azúl. Maibé, enkuantu atividade hirak-ne’e sa’e, tenke proteje ita-nia ambiente naturál ho ita-nia patrimóniu kulturál,” nia dehan.
“Maske ho avansu hirak-ne’e, pobreza kontinua hanesan realidade todan ida liuliu iha ita-nia komunidades rurais. Dezigualdades iha nasaun ne’e sei iha nafatin”, nia hateten.
Aleinde média nasionál kreximentu la deskreve moris família ida-nian ne’ebé nia rendimentu insertu, ne’ebé sentru saúde mós ho defísil asesu, labarik sira tenke la’o dook atu ba eskola, dala barak ho hamlaha.
Tanba ne’e, nia dehan, Governu halo nafatin esforsu atu kombate dezigualdade. Maibé, esforsu ne’e, de’it, la konsola ema-ne’ebé terus, presiza halo barak tan no di’ak-liu no Orsamentu Jerál Estadu ba 2027 mak espresaun husi kompromisu ne’e.
Jornalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenes

