Projetu Jahal no Kuda-Tasi sei lori reseita inisiál ba Fundu Petróleu antes 2030 – Xanana

DILI, 09 Novembru 2026 (TATOLI)-Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, afirma katak Governu nafatin tau prioridade ba dezenvolvimentu rekursu petrolíferu no minerál, hanesan parte integra husi estratéjia dezenvolvimentu.
Iha proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027, Governu aloka millaun $244,8 ba polítika foun iha setór petrolíferu no minerál. Alokasaun ne’e inklui apoiu ba Timor GAP atu dezenvolve Projetu Kuda-Tasi no Jahal, avansu preparasaun ba Greater Sunrise, no aloka millaun $14,9 ba Murak-Rai Timor hodi apoia esplorasaun minerál.
Xefe Governu esplika katak Timor GAP iha ona planu atividade atu hahú dezenvolve projetu hirak ne’e hahú husi Novembru. Tanba kompleksidade operasaun sira, Governu hein to’o 2030, bele haree ona dezenvolvimentu infraestrutura iha offshore no iha onshore, iha Natarbora.

“Entretantu Jahal ho Kuda-Tasi, antes 2030, bele ona lori reseita inisiál ba Fundu Petróleu. Kompromisu hirak-ne’e sei konkretiza ho baze iha traballu tékniku rigorozu, avaliasaun komersial séria no plena prestasaun konta”, nia dehan.
Xanana mós hatete katak iha tinan ida-ne’e, Governu asegura partisipasaun Estadu Timor nian iha Greater Sunrise, liuhusi prosesu akizisaun partisipasaun Osaka Gas Austrália no Woodside, ne’ebé Timor GAP aloka millaun $200.
Nia esplika katak ida-ne’e hametin pozisaun Timor GAP nian iha prosesu dezenvolvimentu kampu Sunrise ho Troubadour, no kontinua avansa estudu kona-ba konseitu Timor gás naturál likifeitu (LNG), ne’ebé prevee transporta gás ba prosesamentu iha kosta súl Timor-Leste.
“Gás naturál husi Greater Sunrise sei prosesa iha Timor-Leste. Ne’e sei permite dezenvolve indústria foun, kria empregu no reforsa kompeténsia ita-nia populasaun tomak nian”, nia dehan.
Primeiru-Ministru subliña katak importánsia rekursu naturál iha dezenvolvimentu nasionál mak sai hanesan kauza ida husi disputa no konflitu iha nasaun barak, inklui okupasaun no sofrimentu ne’ebé Timor-Leste hasoru durante tinan sanulu ka ruanulu-resin.
Nia konsidera katak, se laiha vizaun globál kona-ba dezenvolvimentu ne’ebé bazeia ba rekursu naturál, mundu sei la hasoru konflitu barak no disputa kona-ba delimitasaun fronteira marítima.
“Tanba ne’e mak ha’u afirma katak ita-nia direitu soberanu ba dezenvolvimentu petrolíferu la hanesan de’it opsaun ekonómika ida, maibé hanesan forma ida ne’ebé justa no estratéjika liu atu transforma buat ne’ebé iha pasadu, iha baze ba futuru ida ho dignidade no verdadeira independénsia ba ita-nia povu”, nia dehan.
Antes ne’e, iha aprezentasaun dokumentu planeamentu orsamentál OJE 2027, Ministériu Finansa no Ministériu Petróleu no Rekursu Minerál aprezenta pedidu orsamentu adisionál millaun $345.6 (64,3%). Husi montante ne’e, millaun $222 (64%) aloka ba pakote totál Timor GAP, enkuantu 35,7% ka millaun $123,6 aloka ba pakote non-Timor GAP.
Proposta adisionál ne’e konsidera importante ba futuru rendimentu Estadu, tanba kontribuisaun husi setór petróleu kuaze laiha ona dezde Kampu Bayu-Undan hapara produsaun iha Juñu 2025, no laiha kampu produsaun seluk neʼebé ativu.

Tuir dokumentu pedidu orsamentu 2027, alokasaun adisional illaun $345,6 ne’e inklui millaun $0,92 ba Autoridade Nasionál Petróleu (ANP), millaun $1,10, ba Autoridade Nasionál Mineiru (ANM), no millaun $1,12 ba Institutu Jeosiénsia Timor-Leste (IGTL).
Alokasaun seluk inklui millaun $2 ba negosiasaun Greater Sunrise, millaun $7 ba Greater Sunrise Pre-FEED/Dev, millaun $25 ba avaliasaun Chuditch-2, millaun $29,99 ba atividade minerál no millaun $190 ba Projetu Kuda Tasi-Jahal liuhusi Timor GAP. Dokumentu ne’e mós projetu katak Timor-Leste bele hetan reseita entre millaun $178 no millaun $254 antes 2030.
Ba infraestrutura gás downstream iha Natarbora, pedidu orsamentu hamutuk millaun $81,46 (23,6%) husi montante adisionál totál. Enkuantu ba Projetu Tasi-Mane no minerál, inklui parseria joint venture, aloka millaun $36,99 (10,7%).
Dokumentu ne’e mós hatudu katak valór totál kontratu infraestrutura gás downstream iha Natarbora hamutuk $118,75 millaun. Husi montante ne’e, millaun $25,4 sei selu to’o Dezembru 2026, enkuantu millaun $95,78 millaun sei selu durante períodu 2027–2028.
Iha parte seluk, Xanana informa katak ekonomia naun-petrolífera Timor-Leste nian krexe 4,3% iha 2025, ne’ebé rejista ninia kreximentu durante tinan lima konsekutivu. Levantamentu foun kona-ba kondisaun moris populasaun mós estima katak 37% husi populasaun moris iha liña pobreza nia okos iha 2024, kompara ho 48,4% iha 2014.
“Maski ho avansu hirak-ne’e, pobreza kontinua hanesan realidade todan ida, liuliu iha ita-nia komunidades rurál. Dezigualdade iha país ne’e sei iha nafatin. Média nasional kreximentu la deskreve moris família ida nian ne’ebé nia rendimentu insertu, ne’ebé sentru saúde mós ho difísil asesu, ka ne’ebé labarik sira tenke la’o dook atu bá eskola, dalabarak ho hamlaha”, nia hatete.
Xanana afirma katak Governu nafatin esforsu atu kombate dezigualdade, maibé esforsu ne’e seidauk sufisiente. “Presiza halo barak tan no di’ak liu. Orsamentu Jerál Estadu 2027 mak espresaun husi kompromisu ne’e”, nia destaka.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

