Tilomar sai sentru produsaun tomate iha Kovalima

KOVALIMA, 09 Novembru 2026 (TATOLI) – Postu Administrativu Tilomar, ne’ebé fronteira ho nasaun viziñu Indonézia, sai nu’udar sentru potensial ba produsaun tomate iha Munisípiu Kovalima liuhusi forma Grupu Ortikultura Haburas Onularan konsege produs tomate besik tonelada 20, hafoin kolleta.
Grupu Ortikultura Haburas Onularan, ne’ebé lokaliza iha Aldeia Onularan, Suku Maudemu, Postu Administrativu Tilomar, konsege kolleta tomate hamutuk kilograma 20.000 husi tomate hun 16.000 ho potensial produsaun ne’ebé bele to’o tonelada 50 iha área ektare ida.
Maski hetan rezultadu pozitivu, grupu ne’e kontinua hasoru dezafiu iha prosesu produsaun, liuliu durante tempu udan no presiza ekipamentu agríkola hanesan hand tratór no sistema rega bee atu fasilita atividade kuda no kolleta produtu.
Antes ne’e, komunidade iha Aldeia Onularan depende liu ba atividade agrikultura natar atu sustenta moris loroloron. Maibé, atu aumenta rendimentu no hametin ekonómia família, komunidade ne’e inisiativa rasik hodi forma grupu ortikultura no dezenvolve atividade kuda tomate, modo no pateka.
Reprezentante Grupu Ortikultura Haburas Onularan, Almerio de Fatima Gabriel, informa katak grupu ne’e kuda tomate hamutuk hun 16.000 iha área rai ektare ida no konsege kolleta produtu besik kilograma 20.000.
“Tomate kantadeiru 25 nia kona hun 16.000 ne’ebé ita kolleta hotu besik kilograma 20.000. Iha fatin ida ne’e, ami kolleta iha área ektare ida no bele hetan produsaun to’o tonelada 50,” Reprezentante Grupu Ortikultura Haburas Onularan Almerio de Fatima Gabriel esplika ba jornalista sira iha Tilomar.
Nia hatutan katak, tomate ne’ebé sira kolleta fa’an iha merkadu munisipál Kovalima. Maibé, bainhira merkadu lokál labele absorve produsaun hotu, grupu tenke transporta produtu balu ba merkadu nasionál iha Dili.
Atu distribui produtu ba merkadu, grupu uza kareta no tau tomate iha raga no balde boot. Maibé, prosesu transportasaun ne’e sai difisil liu durante tempu udan tanba kondisaun dalan no asesu ba to’os.
Almerio dehan katak, dezafiu seluk mak folin tomate tun bainhira produsaun barak iha merkadu, ne’ebé afeta diretamente rendimentu grupu nian.
“Difikuldade mak bainhira ami hotu-hotu kolleta no lori produtu ba fa’an iha merkadu iha tempu hanesan, folin la di’ak no tun liu. Problema boot seluk mak durante tempu udan, maski udan ami kontinua servisu nafatin. Tanba tomate tasak ona, ami tenke lori ba estrada,” nia dehan.
Tanba ne’e, grupu husu Ministériu Agrikultura atu fó apoiu ekipamentu hand tratór ida hodi fasilita transportasaun produtu hosi to’os ba estrada, liuliu durante tempu udan.
Almerio esplika katak, antes ne’e, sira uza de’it ai-suak no enxada atu prepara rai no halo kantadeiru. Aleinde ne’e, grupu mós presiza ekipamentu rega bee, liuliu bomba bee ida, tanba sistema rega ne’ebé sira uza agora presiza tempu naruk no servisu barak.
Hatan ba preokupasaun ne’e, Diretór Servisu Munisipál Agrikultura Munisípiu Kovalima, Lino Magno, informa katak, nia rejista ona preokupasaun no nesesidade grupu nian atu hato’o ba Ministériu Agrikultura, hodi konsidera iha planu apoiu ba futuru.
“Sira nia preokupasaun ne’ebé hato’o mai ha’u, ha’u anota ona no sei hato’o mós ba Ministériu Agrikultura, atu haree posibilidade hodi atende nesesidade sira ne’e. Planu ne’ebé sira aprezenta ona, ami rejista ona,” Lino Magno dehan.
Nia hatutan katak, Governu kontinua iha kompromisu atu fó apoiu ba grupu agrikultura sira ne’ebé iha interese no vontade atu aumenta produsaun, tanba atividade agrikultura bele ajuda hadi’a rendimentu família no kontribui ba dezenvolvimentu ekonomia munisipál no nasionál.
Grupu Ortikultura Haburas Onularan kompostu hosi grupu hamutuk neen, ne’ebé kada grupu iha atividade produsaun diferente. Grupu ida foka ba kuda pateka, grupu ida ba modo no grupu haat seluk dezenvolve atividade kuda tomate no pateka.
Atividade ortikultura ne’e hetan apoiu hosi Gabinete Apoiu Sosiedade Sivíl (GASC), liuhosi Organizasaun Naun-Governamentál (ONG) Hametin Lia Tatoli (HLT). Apoiu ne’ebé grupu ortikultura sira simu inklui sistema irigasaun tetes, mulsa plástiku, tore, fibra no ekipamentu atu ke’e bee.
Jornalista:Celestina Teles
Editór:Florencio Miranda Ximenes

