KHUNTO preokupa Governu investe fundu boot-liu ba petrolíferu duké turizmu-agrikultura

DILI, 10 Novembru 2026 (TATOLI)—Parlamentu Nasionál liuhusi Deputadu bankada opozisaun KHUNTO, Luís Roberto da Silva, preokupa ho proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 ne’ebé aloka boot liu ba iha fundu petrolíferu duké setór produtivu seluk hanesan agrikultura, turizmu, edukasaun no saúde hodi diversifika ekonomia iha rai-laran.
Deputadu bankada opozisaun KHUNTO, Luís Roberto da Silva, hateten ransforma diversifikasaun ekonomia mak ida-ne’ebé bainhira Governu aloka orsamentu boot-liu ba iha fundu petrolíferu, enkuantu iha setór produtivu sira seluk hanesan turizmu, agrikultura no edukasaun aloka de’it orsamentu ho metade ki’ik.
“Nasaun ukun-an ona durante 24 maibé povu nafatin ki’ak. Planu estratéjiku tenke klaru hodi hasa’e produsaun atu fó resitas ba Estadu,” Deputadu ne’e deklara iha loron daruak diskusaun OJE 2027 iha Parlamentu Nasionál, ohin.
Nia dehan, husu boot greater sunrise bele mai duni Timor hodi fó diversifikasaun ekonomia iha Timor-Leste, karik la akontese TL tusan sei barak no tinan ba tinan povu nafatin moris ho pobreza.
“Entaun lolos ne’e tenke investe ba setór xave sira, tanba ita iha produsaun barak ne’ebé bele fó reseita hanesan produtu lokál ne’ebé bele transforma ba produtu ida hodi esporta ba rai-li’ur,” nia hateten.
Nune’e, Governu liuhusi Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão resposta preokupasaun husi orgaun lejislativu kona-ba alokasaun orsamentu boot-liu ba fundu petrolíferu tanba bainhira projetu ne’e implementa sei hetan reseitas hodi kontribui ba diversifikasaun ekonomia.
“Tanba liuhusi projetu ne’e ita bele kria mós empregu ba joven sira no fó espasu ba sira atu diversifika ekonomia iha sira-nia fatin rasik,” Primeiru-Ministru afirma.
Xefe Governu subliña, ko’alia setór produtivu hanesan edukasaun no saúde la inklui tanba setór produtivu ne’e liga liu ba ekonomia signifika turizmu, agrikultura, enkuantu infraestrutura bázika mós inklui tanba iha ligasaun atu fasilita atividade turizmu no agrikultór ba iha merkadu.
“Loos duni ita iha produtu potensiál liuliu liga ba agrikultór, maibé ita seidauk iha mentalidade atu investe no maneira atu diversifika ekonomia ne’e oinsá, tanba antes ne’e ita mós halo produsaun foos hodi esporta ba rai-li’ur maibé la kle’ur paradu tanba kualidade lakon ho Indonézia,” PM Xanana dehan.
Tuir nia, TL mós iha produsaun kafé maibé agora produsaun menus tanba kafé balun tuan ona, entaun oinsá mak atu garante nafatin produsaun kafé ba kada tinan liman.
“Ita-nia problema maka ne’e dalaruma agrikultór baruk baruk servisu no ema-ne’ebé atu servisu ho sira mós laiha entaun kafé balun moris latuir padraun ne’ebé iha maibé moris buras arbiru entaun fó impaktu mós ba produsaun kafé,” nia esplika.
Aleinde ne’e, tuir nia, atu diversifika ekonomia maka Governu kontinua esforsu kria Banku Nasionál Dezenvolvimentu Timor-Leste (BNDTL) hodi dudu mikro pekeña empreza sira atu diversifika tuir sira-nia rekursu potensiál hodi hamenus produtu importasaun.
“Banku ne’e harii hodi dudu empreza kiik sira, la’ós atu fó riku ba sira, tanba ita fó sira kréditu. Signifika sira sei selu fali taxa ba Estadu, husik sira mak identifika poténsia saida mak sira hakarak promove,” nia dehan.
Antes ne’e iha Ministériu Petróleu no Rekursu Minerál, aprezenta dokumentu planeamentu orsamentu OJE 2027 husu pedidu adisionál millaun $345.6 (64,3%), millaun $222 (64%) aloka ba pakote totál Timor GAP, enkuantu 35,7% ka millaun $123,6 aloka ba pakote non-Timor GAP.
Proposta adisionál ne’e importante ba rendimentu Estadu, tanba husi setór petróleu kuaze laiha ona dezde Kampu Bayu-Undan hapara produsaun iha Juñu 2025, no laiha kampu produsaun seluk neʼebé ativu.
Tuir dokumentu pedidu 2027, ho adisional prinsipál millaun $345,6 ne’e ba komponente Autoridade Nasionál Petróleu (ANP) hamutuk millaun $0,92, Autoridade Nasionál Mineiru (ANM) millaun $1,10, Institutu Jeosiénsia Timor-Leste (IGTL) millaun $1,12, negosiasaun Greater Sunrise hamutuk millaun $2, Greater Sunrise Pre-FEED/Dev millaun $7, Chuditch-2 appraisal millaun $25, atividade minerál millaun $29,99, Kuda Tasi-Jahal (Timor GAP) millaun $190 no planu Timor-Leste sei simu reseita millaun $178 to’o millaun $254.
Tuir dokumentu husi infraestrutura Gás Downstream iha Natarbora pedidu totál hamutuk millaun $81,46 (23.6%), ba valór totál kontratu hamutuk millaun $118,75, husi númeru ne’e millaun $25,4, selu ona to’o Dezembru 2026, no millaun $95,78 sei presiza selu durante 2027-2028.
Jornalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenes

