OJE 2027 tenke aumenta investimentu ba infraestrutura no kualidade edukasaun – deputada

DILI, 10 Novembru 2026 (TATOLI)-Deputada husi bankada Frente Revolusionária Timor-Leste Independente (FRETILIN), Marquita Soares, defende katak alokasaun Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 tenke tau atensaun ba instalasaun eskolár, liuliu iha área rurál.
Tuir nia, setór edukasaun mak pilár fundamentál ida ba harii no dezenvolve nasaun. Tanba ne’e, Estadu iha responsabilidade prinsipál atu garante sidadaun hotu-hotu asesu ba edukasaun ho kualidade.
Tanba edukasaun la’ós de’it instrumentu atu tranzmite koñesimentu, maibé dalan ida atu liberta povu hodi hamenus pobreza, kria oportunidade no prepara jerasaun foun.
Nia dehan, tinan oin iha áre ne’e, Governu prevee millaun $117.83 ho aumenta 0,24% de’it, kompara ho orsamentu tinan ne’e, númeru ida-ne’e presiza hetan analize kle’an, tanba edukasaun mak investimentu ba kapital umanu no futuru nasaun.
“Komunidade internasionál rekomenda katak nasaun sira tenke aloka entre 15% to’o 20% husi despeza públika edukasaun. Timor-Leste ho 8,3% de’it, ne’ebé dook tebes. Ha’u la’ós de’it hakarak haree montante orsamentu ne’ebé aumenta ka diminui, maibé hakarak hatene se alokasaun ne’e bele responde ba problema estruturál sira ne’ebé sistema edukasaun Timor-Leste enfrenta to’o ohin loron ka la’e?”, nia hatete iha debate proposta OJE 2027 iha faze jeneralidade loron daruak, iha Parlamentu.
Ho ida-ne’e presiza kontinua haree realidade iha eskola publika sira, liuliu iha área rurál, tanba eskola balun estudante sira seidauk hetan kondisaun apredizajen ne’ebé adekuada, eskola balun infraestrutura eskolár la sufisiente, saladeaula limitadu, materiál didátiku menus no ambiente aprendizajen seidauk apropriadu, falta manorin-na’in, inklui menus manorin iha disiplina balun.
“Ezemplu iha eskola EBC Laleia, xefe suku mak oferese kadeira ba estudante sira, nune’e mós iha eskola EBC Aituturina, munisípiu Ainaru”, nia dehan.
Nia sujere atu kontinua formasaun ba profesór, hadi’a distribuisaun profesór tuir disiplina iha munisípiu, tau atensaun ba bee-moos, sintina, livru no laboratóriu.
Tanba Timor-Leste tama ona ba ASEAN, tenke prepara kapitál umanu, kualidade edukasaun, koñesimentu tékniku, kapasidade dijitál no kompeténsia jerasaun foun hodi bele iha kompetitividade ho ida-ne’e tenke hahú investe iha edukasaun.
Nune’e, nia husu ba Governu atu alokasaun OJE 2027 bele transforma diretamente kualidade prosesu hanorin ba aprende iha eskola sira.
Deputada husi Kongresu Nasionál Rekonstrusaun Timorense (CNRT, sigla portugés), Aliança da Conceição Araújo, sujere atu kontinua promove planu formasaun ba manorin-na’in, materiál eskolár no infraestrutura hodi garante labarik sira tama eskola bele aprende ho kualidade.
Tuir livru orsamentál ba tinan oin iha Fundu Infraestrutura (FI) iha Programa Ensinu Báziku, Governu prevee millaun $4.820 hodi finansia projetu 12 no Programa Formasaun Profisionál no Ensinu Tékniku Jerál $5.068.117 hodi finansia projetu 21. Ida-ne’e ba kontrusaun instalasaun eskolár iha territóriu.
Ministériu Edukasaun tinan oin prevee $117.835.122, ne’ebé hetan aumentu 24% kompara ho tinan ne’e atu implementa programa lima, subprograma 29 no atividade 88. Verba ne’e aloka ba saláriu no vensimentu $86.436.907, bens no servisu $11.998.515, transferénsia públika $4.826.680, kapitál menór $800.200, no kapitál dezenvolvimentu $6.471.882.
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora

