Top

Reitór UNTL husu universidade sira fó kontribuisaun konkreta ba dezenvolvimentu nasionál liuhusi peskiza

Reitór UNTL, Joviano António da Costa. Imajén TATOLI/Egas Cristóvão

DILI, 10 Novembru 2026 (TATOLI)—Reitór Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL), Joviano António da Costa, husu universidade sira atu la limita an ba tranzmisaun koñesimentu teóriku iha sala aula de’it, maibé tenke prodús rezultadu peskiza, solusaun no inovasaun ne’ebé fó impaktu direta ba dezenvolvimentu sosiedade no nasaun.

Reitór Joviano esplika katak semináriu ne’e iha objetivu atu aprezenta artigu sientífiku, fahe esperiénsia no promove diálogu entre área koñesimentu oioin. Atividade ne’e mós sai inísiu ba tradisaun akadémika ida atu hametin peskiza, enkoraja kolaborasaun interdisiplinár no valoriza kontribuisaun sientífika UNTL nian ba dezenvolvimentu nasionál.

“Ha’u hanoin universidade ida labele tranzmite koñesimentu teóriku iha sala aula de’it, maibé tenke iha kapasidade atu prodús rezultadu servisu, fó solusaun no inovasaun ne’ebé iha implikasaun direta ba dezenvolvimentu sosiedade no nasaun,” Reitór Joviano António da Costa dehan iha abertura 1.º Semináriu Interdisiplinár Programa Pós-Graduasaun no Peskiza UNTL, ne’ebé hala’o iha Auditóriu Fakuldade Ekonomia, Dili, Tersa ne’e.

Nia hatutan katak tema peskiza sira-ne’ebé aprezenta iha semináriu ne’e kobre área oioin, inklui enerjia, infraestrutura, saúde, edukasaun, polítika públika, kultura no dezenvolvimentu komunitáriu.

Joviano António afirma katak maioria peskizadór sira-ne’ebé partisipa iha semináriu ne’e mak estudante pós-graduasaun, liuliu estudante sira-ne’ebé besik atu finaliza estudu mestradu iha UNTL, hodi aprezenta rezultadu peskiza ne’ebé sira hala’o.

Nia konsidera katak rezultadu peskiza sira-ne’e iha kualidade di’ak, tanba maioria foka ba siénsia aplikada no asuntu reál ne’ebé akontese iha sosiedade, hanesan jestaun mota, eletrisidade no área seluk.

“Ho rezultadu peskiza hirak-ne’e, ita bele kontribui ba entidade relevante sira atu foti desizaun no halo planeamentu ne’ebé di’ak ba dezenvolvimentu nasaun,” nia afirma.

Tanba ne’e, Reitór UNTL husu atu halibur koñesimentu hosi área oioin, hodi asegura katak rezultadu peskiza sira bele habelar, hetan valór no aplika ba benefísiu populasaun.

Nia mós enkoraja fakuldade sira atu kontinua promove kualidade sientífika, hametin kolaborasaun no dezenvolve parseria akadémika, tantu iha nivel nasionál no internasionál.

“Ita tenke haree ba futuru no reafirma ita-nia responsabilidade atu harii universidade ida-ne’ebé kualifikadu, inovativu no komprometidu ba dezenvolvimentu sustentável Timor-Leste nian,” nia hatutan.

Iha biban ne’e, Joviano António enkoraja peskizadór no estudante pós-graduasaun sira atu kontinua halo investigasaun ho rigór, kriatividade no sentidu responsabilidade, tanba obra sientífika idaidak tenke kontribui atu komprende di’ak liután realidade no buka solusaun ba dezafiu sira ne’ebé nasaun enfrenta.

Iha sorin seluk, estudante finalista pós-graduasaun Fakuldade Enjeñaria, Siénsia no Teknolojia UNTL, Zacarias Bosco, konsidera semináriu ne’e nu’udór oportunidade importante ba estudante mestradu sira atu aprezenta rezultadu peskiza no fahe koñesimentu.

Nia esplika katak peskiza sira-ne’ebé estudante sira hala’o liga liubá setór infraestrutura, inklui estrada, kondisaun ospitál, konsume enerjia no tarifa eletrisidade, ho objetivu atu fó rekomendasaun ba autoridade kompetente sira hodi buka solusaun ba nesesidade sosiedade.

“Ami-nia peskiza bazeia ba kondisaun reál iha kontestu Timor-Leste, maibé ami mós uza referénsia internasionál. Ami la’ós aprezenta peskiza de’it, maibé fornese mós solusaun no rekomendasaun ba governante sira atubele haree situasaun idaidak ne’ebé ami peskiza,” Zacarias dehan.

Kona-ba durasaun peskiza, nia hatete katak depende ba natureza peskiza idaidak, maibé iha kazu balun bele to’o tinan ida.

Maski nune’e, nia dehan katak peskizadór sira hasoru difikuldade iha prosesu investigasaun, liuliu kona-ba asesu ba dadus primáriu ne’ebé seidauk konsentra iha fatin ida.

Tanba ne’e, peskizadór sira presiza kontaktu diretamente entidade relevante sira atu buka dadus ne’ebé presiza. Maibé, dalaruma dadus balun disponivel, enkuantu dadus seluk la disponivel.

“Ita-ne’e mak problema ne’ebé ami hasoru iha terrenu durante hala’o peskiza,” nia haktuir.

Kontestu

Peskiza sientífika iha papél importante atu apoia dezenvolvimentu nasionál, liuliu iha prosesu foti desizaun bazeia ba evidénsia, dezenvolve inovasaun no buka solusaun ba problema sosiál no ekonómiku. Iha Timor-Leste, Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) nu’udár instituisaun ensinu superiór nasionál iha responsabilidade atu dezenvolve atividade investigasaun bázika no aplikada, liuhusi estrutura peskiza rasik no parseria ho instituisaun seluk.

Revista sientífika Institutu Nasionál ba Siénsia no Teknolojia (INCT-sigla portugeza) iha publikasaun 2026 mós analiza dezafiu peskiza iha Timor-Leste, inklui limitasaun rekursu umanu, orsamentu, infraestrutura no asesu ba teknolojia dijitál. Estudu ne’e subliña importánsia investimentu sustentável, kolaborasaun internasionál no ligasaun entre peskiza sientífika no polítika públika atu hasa’e kapasidade investigasaun nasionál.

Klik notísia relevante sira iha kraik hodi lee:

  1. UNTL kontinua promove atividade peskiza — Notísia kona-ba esforsu UNTL atu kontinua dezenvolve atividade peskiza iha ambiente akadémiku.
  2.  Husi izolamentu ba kolaborasaun: Dalan atu hametin peskiza no inovasaun iha ensinu superior Timor-Leste — Artigu sientífiku kona-ba importánsia kolaborasaun, inovasaun no dezenvolvimentu peskiza iha instituisaun ensinu superiór.
  3. Peskiza sientífika iha Timor-Leste: Dezafiu rekursu umanu, orsamentu, infraestrutura no teknolojia dijitál — Estudu kona-ba limitasaun no dezafiu ne’ebé peskizadór sira enfrenta iha Timor-Leste.
  4. UNTL no Universidade Sydney diskute atu hametin kooperasaun — Notísia kona-ba kooperasaun akadémika internasionál, inklui área peskiza.
  5. Reitór foun UNTL simu ona pose — Notísia kona-ba estrutura lideransa UNTL ba períodu 2026–2031, inklui responsabilidade iha área pós-graduasaun no peskiza.

Jornalista: Osória Marques

Editór: Xisto Freitas da Piedade

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!