Top

FRETILIN husu Governu atu OJE 2027 tenke prioriza transformasaun no diversifikasaun ekonómika

Governu ho Parlamentu Nasionál iha diskusaun espesialidade OJE 2027, iha sala Plenária Parlamentu Nasionál, kuarta (11/11/2026). Imajen TATOLI/Egas Cristóvão.

DILI, 11 Novembru 2026 (TATOLI) – Bankada Frente Revolusionária Timor-Leste Independente (FRETILIN) husu ba Governu atu Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 ho montante  billaun $2,57 ne’ebe aprova ona iha debate faze jeneralidade tenke mai ho mehi boot ida mak hametin resiliénsia, halo transformasaun, diversifikasaun ekonómika, hodi harii futuru ida sustentavel.

Tuir nia, liafuan xave sira hanesan, reziliénsia, transformasaun, diversifikasaun, inkluzaun, no sustentabilidade, mak Governu no opozisaun, uza hodi justifika idaidak nia pozisaun iha debate orsamentu ida-ne’e. Maibe, oinsá haree ida-ne’e iha realidade, osan millaun ho billaun ne’ebé Parlamentu ida-ne’e aprova tinan-tinan, bele sente husi timoroan sira, família sira iha área rurál no sidade laran, no sei la lori fali ba realidade todan sira ne’ebé temi antes.

“Bankada FRETILIN saúda intervensaun Primeiru-Ministru nian iha inísiu debate ne’ebé bolu atensaun ita hotu, atu hahú rekoñese erru no falla sira ne’ebe ita halo tiha ona hodi korrije no halo buat foun fali. Hatán ba apelu Primeiru-Ministru nian, FRETILIN hakarak reflete ho onestinade no frontalidade. Ami haree, falla no erru sira ne’e mai kedas husi ita-nia prátika definisaun no implementasaun planu, programa no alokasaun orsamentu tinan-tinan”, Prezidente Bankada FRETILIN, Aniceto Guterres, hatete.

Nia dehan planu no orsamentu ho prioridade Governu nian dalabarak laiha enkuadramentu Planu Estratéjika Dezenvolvimentu (PED), la akompaña ho polítika komplementár, polítika públika la klaru no dalabarak xoke malu.

“Ami-nian haree, prosesu definisaun planu no orsamentu 2027 nian mai repete erru ne’ebé akontese tinan barak nia laran. Husi billaun $2,57 ne’ebé propoin ba 2027, kontinua fó prioridade ba despeza rekorrente ka anggaran rutin ho 80%, hamutuk billaun $2, no 20% ka millaun $500 de’it mak tau iha investimentu”, nia realsa.

Deputadu subliña katak haree husi perspetiva setoriál, setór vitál sira hanesan edukasaun, saúde, bee-moos, agrikultura hamutuk la to’o 20% husi totál orsamentu. Modelu ida-ne’e mak orsamentu sira uluk aprova iha Parlamentu. Tinan barak ona ignora ka la tau prioridade aas ba setór sira ne’e.

“Ohin loron ita bele haree nia impaktu ba ema nia moris no forma duni realidade ohin loron nian hanesan ki’ak kontinua no seluk tan kontinua. Se ita mak nune’e hela de’it, susar tebes ba ita atu kombate ki’ak, garante seguransa alimentár no kombate má nutisaun krónika iha ita-nia rai, satán atu atinje objetivu ekonomia sustentavel ka kreximentu ekonomia sustentavel iha futuru”, hatete.

Nia esplika katak diversifikasaun ekonómika la’ós buat foun no ida-ne’e mai kedas iha vizaun PEDN nian, maibé realidade mak la’ós de’it problema ho osan de’it, maibé problema polítika, define programa no medida fundamentál hodi dudu diversifikasaun.

“Ezemplu dehan diversifikasaun, maibé produtu sira husi Atambua, Xina, Vietname, Java, Tailándia, emprezariu sira sosa no tula liuhusi estrada sira ne’ebé ita harii, depoia bá fa’an besik kedas ba iha ita-nia produtór sira-nia uma no to’os ho folin baratu. Agrikultór sira atu kompete oinsá, osan sira ne’e to’o ba baze, filafali liuhusi Dili ba para iha agrikultor sira iha Atambua, Xina, Vietname, Tailándia no diversifika sira-nia ekonomia. Ita hela ho planu no diskursu”, nia realsa.

Nia esplika kona-ba reziliénsia, debate orsamentu retifikativu tinan kotuk, FRETILIN apela atu muda prioridade no medida. FRETILIN propoin atu iha 2027 hahú ona investe iha rezervatóriu kombustivel ba nesesidade nasionál, nune’e labele depende ba kompañia privada.

“Hanesan agora ita fó osan besik millaun $200 ba empreza privada hodi sosa no subsidia mina, maibé folin mina merkadu kontinua aumenta ba bebeik. Oinsá mak Timor GAP ne’e ita fó fiar ba dezenvolve Greater Sunrise, maibé labele ajuda Estadu bá sosa no fa’an mina iha rai-laran, kompañia privada hanesan ETO nian kapasidade boot liu fali Timor GAP”, nia salienta.

Nia dehan ida-ne’e mak erru balun ne’ebé ho onestidade no sentidu responsabilide tomak, FRETILIN hakarak lekar ba hothotu atu konverte realidade todan sira ne’ebé país no povu hasoru ba futuru ne’ebé di’ak liu tuir hothotu nia mehi. Filafali ba vontade no seriedade.

” Ne’e duni, Bankada FRETILIN hakarak apela ba Governu, Bankada Parlamentár ba ita hotu, mai ita korrije ita-nia erru sira ne’e hotu, hahú agora, ho proposta orsamentu Jerál Estadu ida-ne’e duni, iha Uma-fukun ida-ne’e. Hamutuk ita bele”, nia hato’o.

Tuir nia, tinan 24 ona mak Timor-Leste restaura nia independénsia no hala’o dezenvolvimentu, iha ukun susesivamente hamutuk Governu Dasiak.

“Ita labele nega realidade sira kona-ba ita-nia konkista, iha duni avansu no progresu sira to’o iha momentu ida-ne’e, liuliu iha parte dezenvolvimentu fíziku no infraestrutura, maibé iha sorin seluk, sei iha frajilidade oioin no realidade todan lubun ida mak ita tenke rekoñese mós”, Aniceto dehan.

Apezarde Governu sira gasta ona osan barak to’o osan mina-rai besik atu mohu ona, maibé kualidade moris povu Timor-Leste nian ladauk iha mudansa signifikativa. Ki’ak ka pobreza kontinua aas, liuliu iha komunidade rurál. Dezigualdade sei persiste no kada vez aumenta la’o tuir konsentrasaun rikeza liuhusi forma oioin inklui korrupsaun, iha ema grupu ki’ikoan ida duké maioria povu.

Má nutisaun krónika liuliu ba labarik timoroan sira kontinua aas tebes hatuir kategoria Organizasaun Saude Mundiál nian, ne’ebé husi 2016 to’o 2026  konsege tun porsentu ida de’it husi 46% ba 45%.

“Ita-nia sistema saúde sai tiha kolapsu, hakiduk dook ba kotuk, edukasaun hakdasak no kualidade ensinu mukit, joven barak tebes la frekuenta eskola, la serbisu nein hetan formasaun. Loloos, sei iha realidade kona-ba frajilidade sira seluk tan, maibé saida mak ami hakarak hatete katak realidade sira ne’e hatudu eziste asimetria oioin husi ita-nia modelu dezenvolvimentu durante tinan 24 nian ne’e rasik, asimetria iha distribuisaun rekursu, ekonomia no sosial”, katak.

Hatán ba preokupasaun ne’e, Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, rekoñese situasaun hanesan setór saúde, edukasaun no má nutrisaun sei aas, no Governu anota atu hadi’a neineik ho di’ak.

Jornalista: Arminda Fonseca 

Editora: Maria Auxiliadora 

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!