SEKOMS husu estabelese Lei Protesaun Dadus Pesoál no Matadalan Étika IA

DILI, 11 Novembru 2026 (TATOLI)—Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), Expedito Loro Dias Ximenes, hateten katak Timor-Leste presiza estabelese Lei Protesaun Dadus Pesoál no Matadalan Nasionál Étika Intelijénsia Artifisiál (IA) hodi regula utilizasaun teknolojia dijitál no garante protesaun ba direitu sidadaun sira.
Nia esplika katak Timor-Leste presiza enkuadramentu regulatóriu ne’ebé komprensivu atu regula utilizasaun IA, liuliu iha área protesaun dadus pesoál, étika teknolojia, soberania nasionál no supervizaun institusionál.
Enkuadramentu regulatóriu ne’e bele implementa liuhusi pilár xave haat ne’ebé importante atu garante katak utilizasaun teknolojia IA iha Timor-Leste la prejudika direitu sidadaun sira no identidade nasionál.
Expedito Dias Ximenes hateten katak pilár dahuluk mak estabelese Lei Protesaun Dadus Pesoál ne’ebé komprensivu, atu fó kontrolu ba sidadaun sira kona-ba sira-nia dadus pesoál, inklui direitu atu asesu, hadi’a no hamoos dadus ne’ebé entidade públika no privada halibur.
“Lei ne’e mós tenke ezije transparénsia iha prosesu rekolla no prosesamentu dadus, inklui hetan konsentimentu informadu hosi sidadaun sira no garante seguransa dadus hodi prevene ameasa sibernétika no utilizasaun sala dadus liuhosi fronteira,” Expedito hateten bainhira halo abertura ba semináriu ho tema “Bridging Minds: AI for Sustainable Timor-Leste”, ne’ebé organiza husi Universidade Multimedia Nusantara (UMN) Indonézia, hamutuk ho Estudante UMN iha Timor-Leste, iha Auditóriu Organizasaun Juventude no Estudante Timor-Leste (OJETIL), Lesidere, Kuarta ne’e.
Pilár daruak mak estabelese Matadalan Nasionál Étika IA ne’ebé sentradu ba ema. Matadalan ne’e tenke garante katak algoritma no sistema intelijente sira sai nu’udár instrumentu atu aumenta kapasidade umana, la’ós atu kontrola ka determina moris sidadaun sira-nian.
Governante ne’e subliña katak prinsípiu justisa no responsabilizasaun tenke sai prioridade atu asegura sistema IA la hamosu diskriminasaun ka aumenta dezigualdade sosiál, partikularmente iha setór importante hanesan saúde, edukasaun no servisu públiku.
Pilár datoluk mak hametin soberania dadus no proteje patrimóniu kulturál nasionál. Tanba maioria teknolojia no modelu IA dezenvolve iha rai-li’ur, regulamentu tenke proteje dadus estratéjiku nasionál, inklui propriedade intelektuál, lian lokál no matenek tradisionál, hodi evita esplorasaun unilaterál hosi korporasaun internasionál.
“Dezenvolvedór teknolojia estranjeira ne’ebé opera iha Timor-Leste mós tenke respeita identidade kulturál lokál no kumpre padraun étika ne’ebé aplika iha área komunikasaun sosiál,” nia esplika.
Pilár dahaat mak estabelese Órgaun Supervizaun Independente ka Autoridade Reguladora Dijitál ne’ebé iha kompeténsia atu halo auditoria ba utilizasaun algoritma IA, monitoriza kumprimentu regulamentu hosi indústria teknolojia no aplika sansaun ba violasaun direitu privasidade no protesaun dadus.
Órgaun ne’e mós sei iha responsabilidade atu promove edukasaun públika no hadi’a literasia dijitál iha komunidade, hahú hosi área urbana to’o área rurál.
“Ho implementasaun pilár haat ne’e, liuhosi protesaun dadus ne’ebé rigorozu, étika bazeia ba dignidade umana no fiskalizasaun institusionál ne’ebé forte, Timor-Leste bele aproveita benefísiu hosi avansu teknolojia ho maneira sustentável, sein lakon identidade no soberania nasionál,” Expedito dehan.
Nia aumenta katak Governu kontinua fó apoiu ba instituisaun ensinu superiór sira, iha rai-laran no rai-li’ur, ne’ebé promove literasia dijitál ba timoroan sira, ho objetivu atu hadi’a no dezenvolve liután setór edukasaun iha nasaun ne’e.
Kontestu
Protesaun dadus pesoál no utilizasaun teknolojia dijitál sai ona asuntu importante iha Timor-Leste, liuliu ho aumentu utilizasaun plataforma dijitál iha instituisaun públika no privada.
Iha 31 Jullu 2026, Ministériu Justisa lansa konsulta públika kona-ba Proposta Lei Protesaun Dadus Pesoál, ho partisipasaun hosi reprezentante Governu, sosiedade sivíl, akademia, setór privadu no parseiru dezenvolvimentu sira. Ministru Justisa, Sérgio de Jesus Fernandes da Costa Hornai, subliña katak protesaun dadus pesoál la’ós de’it asuntu tékniku ka jurídiku, maibé direitu fundamentál ne’ebé proteje dignidade, privasidade no direitu umanu sidadaun sira-nian.
Proposta lei ne’e sei estabelese regra no mekanizmu kona-ba rekolla, tratamentu, armazenamentu no utilizasaun dadus pesoál, hodi hametin konfiansa públika no apoia modernizasaun Administrasaun Públika no dezenvolvimentu ekonomia dijitál.
Aleinde ne’e, iha 06 Novembru 2026, Expedito Loro Dias Ximenes apela ba estudante sira atu uza mídia sosiál no teknolojia IA ho responsabilidade, étika no morál. Nia alerta katak utilizasaun sala teknolojia dijitál bele hamosu dependénsia no prejudika dezenvolvimentu kapasidade intelektuál no hanoin krítiku estudante sira-nian.
Iha 11 Novembru 2026, iha semináriu ho tema “Bridging Minds: AI for Sustainable Timor-Leste”, Expedito mós enfatiza nesesidade atu dezenvolve lei protesaun dadus pesoál, diretiva nasionál kona-ba étika IA, soberania dadus no mekanizmu fiskalizasaun independente. Nia hateten katak IA iha potensiál atu fó benefísiu ba setór oioin, maibé utilizasaun teknolojia ne’e tenke respeita prinsípiu étika, protesaun dadus pesoál no dignidade umana.
Klik notísia relevante sira iha kraik hodi lee:
- Ministériu Justisa lansa konsulta públika kona-ba Proposta Lei Protesaun Dadus Pesoál (31 Jullu 2026). https://tatoli.tl/2026/07/31/
- IA fó oportunidade ba edukasaun, maibé bele prejudika kapasidade intelektuál bainhira uza sala (06 Novembru 2026). https://tatoli.tl/2026/11/06/ia-fo-oportunidade-ba-edukasaun-maibe-bele-prejudika-kapasidade-intelektual-bainhira-uza-sala/
- UMN promove semináriu “Bridging Minds: AI for Sustainable Timor-Leste” iha Timor-Leste (11 Novembru 2026). https://tatoli.tl/2026/11/11/umn-promove-seminariu-bridging-minds-ai-for-sustainable-timor-leste-iha-timor-leste/
- SEKOMS hametin kampaña literasia dijitál hodi prevene informasaun falsa no dezinformasaun (16 Outubru 2026). https://id.tatoli.tl/2026/10/16/sekoms-perkuat-kampanye-literasi-digital-cegah-hoaks-dan-disinformasi/
- Lansa ona sítiu internét Verifikasaun Faktu hodi kombate informasaun falsa (04 Dezembru 2025).https://tatoli.tl/2025/12/04/lansa-ona-website-verifikasaun-faktu-atu-kombate-informasaun-falsa/
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade

