UMN promove semináriu “Bridging Minds: AI for Sustainable Timor-Leste” iha Timor-Leste

DILI, 11 Novembru 2026 (TATOLI)—Universidade Multimedia Nusantara (UMN) Indonézia, hamutuk ho Estudante UMN iha Timor-Leste, organiza semináriu ho tema “Bridging Minds: AI for Sustainable Timor-Leste” atu promove koñesimentu kona-ba utilizasaun Intelijénsia Artifisiál (IA) ba dezenvolvimentu sustentável iha Timor-Leste.
Semináriu ne’e hala’o iha Auditóriu Organizasaun Juventude no Estudante Timor-Leste (OJETIL), Dili, Kuarta ne’e, nu’udár parte husi atividade “Study in Indonesia, Lead in Timor-Leste”.

Konsultora Edukasaun ba Programa Pós-Graduasaun UMN, Sorta Yosefina, esplika katak atividade ne’e sai oportunidade ida atu promove programa mestradu UMN no introdús universidade ne’e ba públiku Timor-Leste, liuliu estudante no profisionál sira-ne’ebé hakarak kontinua sira-nia estudu.
Nia hateten katak semináriu ne’e la’ós de’it atu ko’alia kona-ba dezenvolvimentu Intelijénsia Artifisiál, maibé mós atu fahe koñesimentu kona-ba programa estudu pós-graduasaun UMN no oportunidade edukasaun ne’ebé universidade ne’e oferese.
Sorta esplika katak iha estudante timoroan na’in-14 mak tuir programa mestradu iha UMN, ho área estudu hanesan Jestaun Teknolojia, Estudu Komunikasaun, no Arte no Dezeñu. Estudante sira ne’e maihusi instituisaun públika, órgaun komunikasaun no setór governu.

UMN oferese programa lisensiatura ho modalidade online no prezensiál, enkuantu estudante timoroan sira-ne’ebé tuir programa mestradu atualmente aprende liuhusi modalidade online, tanba maioria kontinua hala’o sira-nia kna’ar profisionál iha Timor-Leste.
Iha semináriu ne’e, Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), Expedito Loro Dias Ximenes, enfatiza katak utilizasaun Intelijénsia Artifisiál tenke respeita prinsipiu étika, protesaun dadus pesoál no dignidade umana.
Nia hateten katak IA iha potensiál atu fó benefísiu ba setór oioin, inklui agrikultura, edukasaun, dezenvolvimentu rekursu umanu no komunikasaun públika. Teknolojia ne’e bele ajuda hadi’a produtividade no fasilita servisu iha instituisaun sira.

Maski nune’e, Expedito alerta katak utilizasaun IA mós lori risku, hanesan algoritma ne’ebé bele ignora valór lokál, lian no koñesimentu tradisionál, dezenvolvimentu informasaun falsa, no aumenta distánsia dijitál entre komunidade.
Nia rekomenda atu Timor-Leste dezenvolve Lei Protesaun Dadus Pesoál, Diretiva Nasionál kona-ba Étika Intelijénsia Artifisiál, soberania dadus no mekanizmu fiskalizasaun independente atu garante utilizasaun teknolojia ne’e ho responsabilidade.
Tuir Expedito, lei kona-ba protesaun dadus pesoál tenke fó direitu ba sidadaun atu asesu, korrije no husu apaga sira-nia dadus pesoál, no mós obriga instituisaun sira atu hetan konsentimentu informadu molok uza dadus ne’e.

Nia hatutan katak diretiva étika IA importante atu prevene diskriminasaun no garante katak dezenvolvimentu teknolojia la viola direitu umanu. Dezenvolvedór teknolojia hosi rai-li’ur mós tenke respeita identidade kulturál, lian lokál no koñesimentu tradisionál Timor-Leste.
SEKOMS kontinua promove literasia dijitál liuhusi plataforma dijitál iha eskola sekundária no komunidade, inklui autoridade sira iha nivel suku, atu hasa’e koñesimentu públiku kona-ba utilizasaun teknolojia ho responsabilidade.
Iha parte seluk, Sekretáriu-Jerál OJETIL, José Manuel Fernandes, ne’ebé koñesidu ho naran “Nakfilak”, konsidera katak Intelijénsia Artifisiál sai oportunidade estratéjika ba Timor-Leste, tanba teknolojia ne’e muda ona maneira ema aprende, servisu, komunika, halo negósiu no hala’o servisu governu.
Nia afirma katak IA bele sai instrumentu importante atu apoia transformasaun dijitál no dezenvolvimentu ekonomia, edukasaun moderna no servisu públiku ne’ebé efisiente.
Maibé, nia subliña katak IA tenke konsidera nu’udár instrumentu atu ajuda ema, la’ós objetivu ikus ka substitutu ba kapasidade umana. Tanba ne’e, Timor-Leste presiza hametin inovasaun lokál no kolaborasaun entre instituisaun edukasaun, setór públiku no komunidade.
“IA mak oportunidade ida-ne’ebé importante ba Timor-Leste atu dezenvolve kapasidade no kria solusaun foun ba nesesidade nasaun nian,” nia hateten.
Iha diskusaun téknika, Oradór Teotino Soares esplika katak Intelijénsia Artifisiál bele ajuda, aselera no suporta servisu umanu, maibé teknolojia ne’e iha limitasaun no labele troka ema.
Nia hateten katak iha parte importante rua iha utilizasaun IA, mak dezenvolvedór no utilizadór. Dezenvolvedór sira iha responsabilidade atu kria sistema ne’ebé seguru no útil, enkuantu utilizadór sira tenke komprende no uza teknolojia ne’e ho disiplina no responsabilidade.
Nia uza aplikasaun hanesan Gemini no ChatGPT nu’udár ezemplu ba ferramenta IA ne’ebé bele ajuda ema iha prosesu servisu no buka informasaun. Maski nune’e, utilizadór sira tenke verifika informasaun ne’ebé hetan husi aplikasaun sira-ne’e molok uza ka fahe ba ema seluk.
Teotino mós hateten katak ema iha sentimentu, hanoin no empatia, enkuantu sistema Intelijénsia Artifisiál laiha sentimentu hanesan ema. Tanba ne’e, teknolojia ne’e tenke kontinua sai instrumentu apoiu ba ema, la’ós substitui papél umanu.
Aleinde ne’e, Profisionál Teknolojia Informasaun no Komunikasaun, Abílio Caldas, esplika katak IA bele hadi’a efisiénsia servisu no apoia profisionál sira iha área oioin, inklui jornalista no peskizadór, atu verifika dadus, testu no imajen.
Maibé, nia alerta katak jornalista sira tenke verifika loloos informasaun, autentisidade imajen no fonte sira molok publika notísia. Uza IA la signifika katak jornalista bele husik prosesu verifikasaun, tanba responsabilidade editoriál kontinua iha jornalista nia liman.
Abílio mós subliña importánsia dezenvolve konteúdu lokál no infraestrutura sentru dadus (data center) atu apoia dezenvolvimentu teknolojia iha Timor-Leste.
Nia hateten katak setór agrikultura bele uza IA atu identifika moras ai-horis no ajuda agrikultór sira halo desizaun ne’ebé di’akliu. Maibé, implementasaun teknolojia ne’e sei hasoru obstákulu, hanesan infraestrutura internet, asesu eletrisidade, kustu servisu no asesibilidade ba komunidade.
Nia temi katak dezenvolvimentu konesaun internet liuhusi Starlink, fibra ótika no kabu submarinu bele ajuda hadi’a konetividade dijitál iha nasaun. Maski nune’e, presiza kontinua hametin infraestrutura no garante katak komunidade hotu bele asesu bá teknolojia.
Abílio mós alerta kona-ba ameasa krime sibernétika, manipulasaun imajen, informasaun falsa no atake dijitál bá instituisaun públika no banku. Tanba ne’e, nia konsidera katak Timor-Leste presiza kuadru jurídiku, supervizaun no mekanizmu protesaun ba privasidade no evidénsia dijitál.
Nia rekomenda mós atu instituisaun akadémika dezenvolve kurríkulu kona-ba Intelijénsia Artifisiál no prepara rekursu umanu lokál ne’ebé iha kapasidade atu komprende, dezenvolve no jere teknolojia ne’e.
Iha parte seluk, partisipante semináriu, Dália Fátima, hato’o agradese ba UMN tanba organiza atividade ne’e, ne’ebé fó oportunidade ba nia atu aumenta koñesimentu kona-ba Intelijénsia Artifisiál no komprende métodu aprendizajen iha universidade ne’e.
Nia konsidera katak esperiénsia ne’e prepara nia atu komprende di’akliu kona-ba prosesu edukasaun iha UMN, se iha oportunidade atu kontinua estudu iha universidade ne’e.
Kontestu
Semináriu ne’e hala’o iha momentu ne’ebé Timor-Leste kontinua hametin transformasaun dijitál, inklui dezenvolvimentu infraestrutura internet, preparasaun estratéjia dijitál nasionál no koordenasaun kona-ba seguransa sibernétika.
Iha Abríl 2026, Governu hala’o konsulta públika kona-ba Estratéjia Transformasaun Dijitál Timor-Leste 2026–2036, ne’ebé inklui área edukasaun dijitál, inovasaun, konetividade no teknolojia foun hanesan Intelijénsia Artifisiál.
Iha Jullu 2026, Timor-Leste hahú halo operasaun komersiál kabu fibra ótika submarinu internasionál, ne’ebé espera atu hadi’a konetividade internet no suporta dezenvolvimentu ekonomia dijitál. Iha Agostu 2026, Governu mós kria Komisaun Interministeriál ba Seguransa Sibernétika no Dijitalizasaun Servisu Estadu atu koordena polítika públika iha área hirak-ne’e.
Klik notísia relevante sira iha kraik hodi lee:
- Governu hala’o konsultasaun públika kona-ba Estratéjia Transformasaun Dijitál Timor-Leste 2026–2036.
- Timor-Leste hahú operasaun komersiál kabu submarinu atu hadi’a konektividade dijitál.
- Governu kria Komisaun Interministeriál ba Seguransa Siber no Dijitalizasaun Servisu Estadu.
- Governu no Tony Blair Institute analiza transformasaun dijitál no seguransa siber iha Timor-Leste.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade

