Hanoin fila-fila masakre Santa Krúz iha loron 12 Novembru 1991

Husi: Dom Carlos Filipe Ximenes Belo, SDB*
Iha loron 12 Novembru 1991, loron Tersa, iha Igreja Motael hala’o misa ida atu harohan ba matebian Sebastião Gomes nia klamar. Loron ne’e mak loron sanulu resin lima depois joven rezisténsia nian ne’e mate. Ema besik rihun ida mak tuir misa ne’e, maioria joven sira, mane no feto.
Misa ne’e selebra husi pároku Motael iha tempu ne’ebá, Padre Alberto Ricardo, ne’ebé depois sai Bispu Díli nian. Misa hahú tuku neen dadeer. Iha tempu komuñaun, joven barak hakbesik ba meza Eukaristia atu simu komuñaun.
Ha’u sei hanoin katak, loron rua antes ne’e, iha loron Domingu, joven barak mai konfesa an iha ha’u iha Lecidere. Joven seluk sira mós ba konfesa iha igreja sira seluk.
Fila fali ba Motael. Depois misa remata, joven sira organiza korteju ida atu la’o ba Semitériu Santa Cruz, hodi tau koroa ai-funan iha Sebastião Gomes nia rate no sunu lilin atu hanoin nia.
Depois ne’e, sira nia planu mak kontinua ba Lecidere, iha ne’ebé Hotel Turismo lokaliza, atu halo manifestasaun iha oin reprezentante Nasoins Unidas nian, diplomata holandés Peter Kooijmans.
Durante dalan, joven sira rezadu terçu. Iha joven balu ne’ebé ho entuziazmu boot, hahú hakilar:
“Viva Povu Maubere! Viva Timor-Leste Independente!”
Organizadór sira tenta mantein disiplina no ordem, hodi hakilar ba partisipante sira:
“Eh, nonok! Eh, disiplina! Eh, ordem!”
Maski nune’e, iha korteju laran, haree mós grupu intelijénsia balu, kompostu husi timoroan no indonéziu sira. Bainhira korteju liu iha Kodim nia oin, iha ema ne’ebé soe fatuk ba edifísiu sira. Iha mós ema ne’ebé sona ho tudik ofisiál militár indonéziu ida, ho patente majór, naran Gerhana.
Bainhira korteju kontinua la’o, ema barak liután mai hamutuk, liuliu estudante sira husi eskola oioin.
Iha Balide, estudante sira husi Externato São José no Colégio Santo Yosef, ne’ebé padre jezuita sira dirije, sai husi sala aula no tama hamutuk iha korteju ne’e.
Bainhira sira to’o iha Semitériu Santa Cruz, joven barak sa’e ba leten moru semitériu nian no hahú hakilar:
“Viva Povu Maubere!”
“Viva Xanana Gusmão!”
“Viva Timor-Leste Independente!”
Joven seluk sira kontinua rezadu.
Derrepente, husi parte Taibessi, mosu pelotãu ida husi soldadu indonéziu sira, ho kilat no hatais kamizola mutin. Sira tama ba semitériu soldadu indonéziu sira-nian, Makam Pahlawan, no, lahó avizu ida, hahú tiru ho metralhadora ba manifestante sira.
Iha tempu ne’ebá, maizumenus tuku ualu ho minutu tolunulu resin lima dadeer, oras lokál.
Joven sira ne’ebé hamriik iha leten moru monu ba rai, hanesan manu-oan ne’ebé tiru mate.
Iha semitériu laran, situasaun sai nakonu ho konfuzãu no pániku. Joven sira ne’ebé bele halai, haksoit liu rate sira no moru semitériu, hodi buka fatin seguru atu salva an.
Balu mate ona iha semitériu laran. Barak seluk hela iha ne’ebá, tanba soldadu sira hale’u sira. Soldadu sira basa sira nia oin, baku sira ho kilat nia ikun no trata sira ho violénsia boot.
Grupu ida ho joven na’in 150 konsege halai no buka protesaun iha ha’u nia uma, iha Paçu Episkopál Lecidere.
Joven seluk sira tenta mós ba ne’ebá, maibé soldadu indonéziu sira taka dalan, kaer no tortura sira. Até cozinheiru ida mós hetan prizaun no baku.
Iha Santa Cruz, soldadu indonéziu sira hahú kedas halibur matebian sira nia isin no fase rai ne’ebé nakonu ho raan, atu halakon vestíjiu sira.
Senhor Manuel Carrascalão, ne’ebé liu iha fatin ne’e, hatete katak nia haree kareta militár ida, ne’ebé ema bolu “hino”, lori matebian nia isin hamutuk 50.
Iha tempu hanesan, joven sira ne’ebé konsege salva an husi tiru iha Santa Cruz hahú to’o iha ha’u nia uma iha Lecidere, Paçu Episkopál. Sira mai, mane no feto, balu ho kanek, seluk halai to’o iha ne’ebá ho iis susar, isin nakonu ho rai-rahun no kosar.
Jornalista amerikanu na’in rua mós to’o iha ha’u nia uma. Sira mak Allan Nairn, jornalista New York Times, no Amy Goodman, jornalista rádio WBAI. Sira hetan kanek, isin nakonu ho raan no kosar, no sira ta’uk tebes.
Sira konta kedas ba ha’u saida mak akontese iha Santa Cruz.
Ha’u fó ha’u nia kamiza ida ba jornalista Allan Nairn atu nia hatais, tanba nia nia kamiza nakonu ona ho raan no kosar.
Tempu badak depois, sira ba aeroportu Comoro no sai husi Timor.
Jornalista seluk ida, Kamal Bamadhaj, husi Nova Zelándia, ne’ebé tuir mós korteju ne’e, hetan tiru no mate.
Jornalista seluk, Max Stahl, ne’ebé filma parte ida husi masakre ne’e, konsege salva an.
Tanba Max Stahl nia korajen no filmájen mak mundu tomak bele haree imajen sira husi masakre iha Semitériu Santa Cruz.
Nia iha semitériu laran bainhira soldadu indonéziu sira hahú tiru ba manifestante sira.
Bainhira nia besik atu hetan kaer, nia subar filma ne’e iha fatuk ida nia okos, iha rate ida nia leten.
Maizumenus tuku sanulu resin ida dadeer, nia fila fali ba fatin ne’e no konsege foti filma ne’ebé nia subar.
Depois, filma ne’e entrega ba Padre Walter, salesianu belga ida. Padre Walter lori filma ne’e ba aeroportu no entrega ba senhora holandesa ida, ne’ebé lori ba Holanda.
Imajen masakre ne’e transmite iha televizaun Grã-Bretanha, iha loron 18 Novembru 1991, no depois espalha ba mundu tomak.
Iha Indonézia, meiu komunikasaun sira, iha tempu hanesan, ko’alia kona-ba akontesimentu ne’e hanesan insidente simples ida, ka konflitu entre grupu rivál sira husi GPK, ne’ebé sira asósia ho Fretilin no komunizmu.
Maibé realidade ne’ebé akontese iha Santa Cruz la hanesan ho informasaun ne’ebé sira fó.
Fila fali ba joven sira ne’ebé buka refújiu iha Lecidere.
Iha dadeer loron Tersa, 12 Novembru, ha’u selebra misa iha kapela Lecidere. Ha’u planeia atu sai tuku ualu dadeer ba ha’u nia eskritóriu, iha edifísiu Câmara Eclesiástica, ne’ebé lokaliza iha Porto Díli nia oin.
Iha tempu ne’ebá, ema ida mai hakarak ko’alia ho ha’u.
Ami hela ko’alia iha eskada bainhira ha’u rona derepente kilat metralhadora nia lian:
“Tra, tra, tra…”
Tiru sira ne’e dura maizumenus minutu rua. Iha ha’u nia hanoin, oras ne’e tuku hitu ho minutu haatnulu dadeer.
Derrepente, ha’u haree grupu joven sira halai mai ho ta’uk no pániku boot, diretamente ba ha’u nia uma.
Sira tama kedas ba uma laran, lahó husu lisensa.
Ha’u husu ba sira:
“Saida mak akontese?”
Maibé laiha ida mak hatán.
Depois, joven seluk sira mós to’o, balu hatudu kanek husi bala kilat nian.
Iha tempu ne’ebá, Reitór Semináriu, Padre Karol Albrecht Karim, SJ, mós to’o no hatete ba ha’u:
“Uskup, iha oho-mate boot ida iha Semitériu Santa Cruz!”
Joven sira balu tuur iha hás-hun (mangueira) no iha núu okos. Ha’u haruka sira tama ba pátiu laran.
Joven nia númeru aumenta beibeik.
Bainhira ha’u haree katak ema sai barak ona, no depois komprende saida mak akontese, ha’u haruka sira tama ba Casa da Divina Providência.
Minutu balu depois, ha’u telefone ba Governadór Mário Carrascalão, hodi informa nia kona-ba situasaun ne’ebé akontese.
Nia hatán katak nia hatene ona kona-ba akontesimentu ne’e no sei mai ha’u nia uma atu haree joven sira ne’ebé buka refújiu iha ne’ebá.
Maizumenus tuku sanulu resin ida dadeer, ha’u ba Semitériu Santa Cruz.
Governadór nia feen, Dona Helena Carrascalão, mós iha ne’ebá.
Bainhira ami to’o, ami haree soldadu indonéziu sira ho kilat, ho oin nakonu ho hirus no atitude ameasa.
Balu, bainhira haree ha’u, hahú hato’o liafuan aat no insultu, iha lian indonéziu no Tetun.
Ami tama ba semitériu laran.
Iha ne’ebá, ha’u haree joven na’in 70, isin-tanan, ho liman rua tau iha ulun leten.
Soldadu sira prepara atu lori joven sira ne’e tama ba kareta militár no lori ba Kodim Díli, iha ne’ebé depois sira hetan tortura ho maneira bárbara.
Ha’u la’o ba kapela semitériu nian.
Iha ne’ebá, ha’u hetan joven na’in neen ka hitu, ne’ebé hetan kanek todan.
Ha’u koñese joven ida, ne’ebé servisu hanesan profesór iha misaun Ermera.
Nia husu bee ba ha’u:
“Amo, ha’u hamrook.”
Ha’u bele de’it hakne’ak iha nia sorin no fó bensaun ba nia.
Depois, ha’u fila fali ba Lecidere.
Iha ha’u nia uma, situasaun sai todan liután. Soldadu indonéziu sira hale’u ona área ne’e.
Ha’u ko’alia ba joven sira ne’ebé buka protesaun iha ha’u nia uma, hodi esplika katak sira labele hela kleur liután iha ne’ebá, tanba situasaun ne’e bele sai razaun ba soldadu indonéziu sira atu tama ho forsa ba ha’u nia uma.
Ha’u oferese atu lori sira fila ba sira nia uma ka ba sira nia aldeia.
Ha’u kontaktu Padre Markus Wanandi, jezuita indonéziu ida, ne’ebé mak diretór Colégio Santo Yosef.
Hahú husi tuku sanulu resin rua ho minutu tolunulu, hamutuk ho Irmã Margarida Soares, husi kongregasaun Canossiana, ha’u lori grupu joven sira, kada grupu ho ema neen ka hitu, ba sira nia uma, iha bairru oioin iha Díli.
Bainhira ami to’o iha bairru ida, joven sira tenke buka fatin subar iha família nia uma, ka, se presiza, sai husi Díli no halai ba foho atu salva an.
Infelizmente, barak husi sira hetan kaer fali husi militár indonéziu sira no lori ba komandu militár.
Joven seluk sira, tanba sente katak sira la seguru iha liur, fila fali ba Lecidere.
Iha kalan loron 12 Novembru ne’e, ha’u simu telefonema ida husi seminarista ida husi Mauchiga.
Nia hatete ba ha’u katak nia kunhadu, ne’ebé enfermeiru ida, ajuda fase matebian nia isin hamutuk 70.
Iha kalan hanesan, tuir informasaun husi joven ida husi Oe-Cusse, ho naran Carlos Mustafa, joven na’in 50 lori ba área besik Tibar no hetan tiru mate iha ne’ebá.
Iha kalan ne’e mós, joven seluk sira hetan oho iha uma matebian nian, besik ospitál.
Tuir informasaun ne’ebé ha’u simu, iha joven sira ne’ebé soldadu sira baku sira nia ulun ho fatuk to’o mate, no balu seluk hetan injesaun bee.
Maizumenus tuku sanulu kalan, eletrisidade mate, no matebian nia isin barak lori ba fatin ne’ebé ema la hatene.
Iha loron 13 Novembru, dadeer, ha’u ba Hotel Turismo atu ko’alia ho reprezentante Nasoins Unidas nian, Peter Kooijmans.
Ha’u husu ba nia se nia hatene kona-ba akontesimentu iha loron anterior.
Nia hatán katak nia la hatene.
Nia esplika katak, iha oras ne’ebé tiru akontese, nia hela iha komandu militár indonéziu nia eskritóriu, hamutuk ho Komandante Warrow, atu prepara vizita ida ba kapela iha Díli nia arredores.
Bainhira ha’u rona nia ko’alia kona-ba kapela, ha’u sente hirus no triste tebes.
Ha’u hatete ba nia katak ema nia moris importante liu kapela sira, no katak nia tenke fó atensaun ba violasaun direitus umanus ne’ebé indonéziu sira halo iha Timor.
Depois, ha’u ba Komandu Militár iha Bairru Farol, atu ko’alia ho Jenerál Warrow.
Ha’u husu autorizasaun atu vizita joven sira ne’ebé hetan kanek no hela iha ospitál.
Autorizasaun ne’e ha’u simu iha dadeer loron 14 Novembru.
Tuku sanulu dadeer, ha’u ba Ospitál Lahane.
Iha ne’ebá, ha’u haree joven atus ba atus, hotu hetan kanek.
Barak nia oin metan no bubu, to’o susar atu koñese sira.
Balu toba iha kama leten, seluk toba de’it iha rai.
Sala internamentu sira nakonu ho ema, no iha mós joven sira ne’ebé toba iha varanda.
Iha loron sira ne’ebá, sidade Díli sai hanesan “sidade semitériu” ida.
Dalan sira mamuk. Ema barak la atreve sai husi uma.
Ambiente iha Díli nakonu ho ta’uk, inseguransa, lutu no triste.
Kona-ba númeru ema ne’ebé mate iha masakre ne’e, iha ema ne’ebé ko’alia kona-ba vítima na’in 270, no iha seluk ne’ebé temi númeru 400.
Ha’u sempre hatete katak di’ak liu husu ba indonéziu sira, tanba sira mak oho ema, sira mak halibur matebian sira nia isin, no sira mak hatene iha ne’ebé sira tau matebian sira ne’e.
Se sira soe ba tasi, se sira hakoi iha kuak boot hamutuk, ka se sira soe ba mota ka lagoa, sira mak hatene.
Depois masakre Santa Cruz, Governu Jakarta forma komisaun investigasaun ida.
Komisaun ne’e lidera husi Jenerál reformadu M. Djaelani, hanesan prezidente, ho membru ne’en, inklui Hadi Alhadar, Clementino dos Reis Amaral, Beng Mang Ren Say, Hari Soegiman, Almirante Anton Sujata no Jenerál Soemitro.
Depois hala’o investigasaun oioin, komisaun ne’e konklui katak vítima mate iha Santa Cruz hamutuk na’in 19, no ema na’in 91 hetan kanek.
Maibé, iha relatóriu finál, númeru mate ne’ebé hakerek sai 50, la’ós 19.
Jenerál Sinton Pajaitan, komandante Rejiaun Militár Udayana IX, no Brigadeiru-Jenerál Rudy Warrow hetan hasai husi sira nia kargu.
Maibé, depois, Jenerál Sinton Pajaitan hetan nomeasaun atu sai asesór ba Prezidente Habibie.
Jenerál Warrow pasa ba reforma militár no hetan nomeasaun hanesan vise-prezidente Komisaun Nasionál Desportu nian.
Xefe Intelijénsia, Stephanus Gatot, mós pasa ba reforma no depois sai administradór ida iha Telecom Indonézia, iha Bandung.
Batalhão 330 husi Jakarta no Batalhão 700 husi Sulawesi, ne’ebé envolve iha masakre ne’e, fila fali ba sira nia kuartél.
Lider timoroan sira ne’ebé apoia integrasaun ho Indonézia kritika rezisténsia no Igreja Katólika, tanba sira konsidera katak Igreja no rezisténsia fó apoiu barak liu ba joven sira.
Sira mós kondena atitude joven sira.
Bupati Díli, ho liafuan sarkástiku, repete dala barak:
“Gara-gara kaum muda GPK.”
Liafuan ne’e hakarak hatete katak problema hotu ne’e mosu tanba joven sira husi movimentu ne’ebé autoridade indonézia bolu GPK.
Iha fulan Dezembru 1991, besik tempu Natál, militár indonéziu sira iha kostume atu organiza selebrasaun Natál ekuménika, hodi halibur lider relijiaun ofisiál sira iha Timor, hanesan Katólika, Protestante, Islam, Hindu no Budista.
Maibé, iha tinan ne’ebá, hanesan sinal protestu kontra masakre Santa Cruz, ha’u deside atu la hela iha Díli durante Natál.
Ha’u hili atu sai husi Díli no ba pasa Natál iha Kelicai.
Portugal, 12 Novembru 2008
*Dom Carlos Filipe Ximenes Belo, SDB, servisu hanesan Administradór Apostóliku Diozese Díli nian husi 1988 to’o 2002. Iha tinan 1996, nia simu Prémiu Nobel da Paz hamutuk ho José Ramos-Horta, tanba sira nia servisu no esforsu atu buka solusaun justa no pasífika ba konflitu iha Timor-Leste. Iha tempu testemuñu ne’e publika, nia hela iha Portugal.

