Husi VOLKSGEIST ba MAUBERE: Herder, Fichte no Espíritu Povu Timor iha 12 Novembru

Hosi: Júlio de Jesus, L. Phil*)
Introdusaun
Loron 12 Novembru 1991, iha Semitériu Santa Kruz-Díli sai fatin istóriku ba rezisténsia Timor nian ne’ebé marka tebes iha povu liuliu iha joven sira-nia fuan. Iha biban ne’eba, joven lubun boot ida-ne’ebé hala’o solidaridade ho froma omenajen ba sira-nia belun Sebastião Gomes ne’ebé forsa indonéziu sira oho iha 28 Outubru 1991. Tanba ne’e mak prosesaun hafoin misa ramata ne’e la’os ho forma agresiva maibé pasífika maibé transforma ba masakre boot ida. Joven barak mate iha momentu ida ne’e. Maibé, husi ne’e ita komprende katak raan ne’ebé fakar ona nunka no sei la taka povu nia ibun ba lia-loos. Pelu kontráriu, nia mak loke liu tan mundu nia matan no tilun kona-ba realidade sofrimentu povu timorense nian.
Tanba ne’e, artigu ida ne’e koko atu halo leitura ba loron importante ida-ne’e husi filózofu Alemaun na’in-rua ne’ebé moris iha sékulu XVIII no XIX: Johann Gottfried Herder no Johann Gottlieb Fichte. Herder sei tulun ita hodi hatene kona-ba identidade no Fichte sei lori ita ba komprende kona-ba sakrifísiu. Sira sei ajuda atu halo leitura ba loron 12 Novembru, katak la’os de’it hanesan faktu istóriku maibé hanesan manifestasaun espíritu povu ida-nian.
- Herder no Volksgeist: klamar povu ida-nian
Herder mak filózofu dahuluk ne’ebé formula ho sistemátiku kona-ba konseitu Volksgeist,ka iha lian tetun dehan “espíritu Povu nian”. Ba Herder, umanidade la’ós eziste de’it iha forma abstrata. Maibé, eziste iha povu ne’ebé konkretu, kada ema ida-idak iha nia lian, nia poezia, nia kostume sira no nia istória rasik[1].
Lian hetan fatin iimportante iha pensamentu herderianu. Tanba ne’e mak Herder hateten lian la’os de’it instrumentu simples komunikasaun ida maibé liu ida ne’e. Tanba, nia mak hatudu oinsá povu ida hanoin, sente no halo relasaun ho mundu. Purtantu, povu ida lakon nia lian rasik hanesan lakon nia klamar[2]. Herder la’ós hanoin de’it nune’e, maibé nia hatudu iha nia moris hodi dedika-an atu rekolla kansaun populár Alemaun sira nian, tanba iha kansaun hirak ne’e mak bele haree hetan sabedoria povu ida-nian ne’ebé auténtika liu.

Wainhira hateke mai realidade povu Timor iha tempu ne’ebé liu ona bele dehan Herder loke tebes ita nia orizonte. Durante okupasaun Indonézia nian (1975-1999) iha ona tentativa ida-ne’ebé ho forma sistemátika hodi: bandu aplika lian portugés iha eskola sira no impoin de’it mak Bahasa Indonésia atu sira bele kontrola Igreja inklui kultura. Maibé, povu ida-ne’e nia resposta mak konserva nia lian Tetun liuhusi espansaun uma Kreda Katólika nian iha ámbitu litúrjiku, patriota no nasionalista sira hakerek poezia barak kona-ba rezisténsia. Bele dehan juventude 12 Novembru nian moris iha rezisténsia kultural ida-ne’e.
Joven sira-ne’ebé mate iha Santa Cruz la’ós joven sira-ne’ebé laiha identidade. Sira iha ona identidade. Sira aprende iha uma, iha Uma Kreda, iha foho oinsá atu sai ema Timor loloos no Maubere oan loloos. No, ida-ne’e mak ema sama katak ema sama sira-nia dignidade hanesan Timor no Maubere-oan hodi hasai espresaun patriótika “Mate ka moris ukun-rasik-an”. Termu Maubere-oan iha relasaun forte ho foho-oan no ki’ak nia oan sira-ne’ebé ema hanehan ho forsa no tenta atu halakon identidade no hamonu dignidade. Wainhira movimentu kiik sira iha fatin-fatin ekspresa termu ne’e konserteza falun ho orgullu. Tanba ne’e Herder hanoin katak povu ida-ne’ebé hetan fila-fali nia espíritu rasik no nia sei transforma espíritu ida-ne’e ba forsa. Nia la defende nasionalizmu ne’ebé kuda ho ódiu. Tanba kada povu mai ho lian ne’ebé (voz) diferensa iha sosiedade nia leet. Labele iha povu ida áas liu fali povu seluk[3].
Patriotizmu herderianu mak domin ida, iha ne’ebé hadomi kultura atu nune’e bele promove diálogu ho kultura sira seluk. Iha sentidu ida-ne’e, juventude Santa Cruz, la’ós ho ódiu ba Indonézia nia krueldade maibé liuliu marka ho domin ba Timor.
- Fichte no edukasaun ba sakrifísiu
Se Herder toka kona-ba identidade, Fichte fó asentuasaun ba sakrífisiu. Tanba Fichte moris iha momentu ida-ne’ebé Alemaña okupa hela Napoleão. Iha tinan 1807-1808, nia hateten iha ninia diskursu ba Nasaun Alemaña-Berlim, ho objetivu atu hafanun fali alemaun sira-ne’ebé dezánimu[4].
Ba Fichte, nasaun la’os de’it teritóriu ida maibé nia mos hanesan misaun espiritual ida. Tanba ne’e mak nia distinge époka rua iha istória: Époka egoízmu nian, iha ne’ebé ema ida-idak hanoin de’it nia zona konfortu no nia osan rasik, enkuantu iha époka seluk nia hanaran époka razaun, iha ne’ebé ema ida-idak simu buat ne’ebé saida mak nia hakarak. Iha momentu neba nia hateke Alemaña la’o hela iha époka rua ne’e.
Tanba ne’e nia propoen atu atu hatud edukasaun foun iha tempu neb aba alemaun sira. Joven la bele edukadu de’it atu sai profisional, maibé atu sai ema foun, atu despreza lusu no tau moris nasuan nian áas liu moris rasik. Tanba ne’e mak Fichte hateten domin ba pátria ne’ebé lolos mak tenke boot liu domin ba moris rasik[5]. Maske nune’e Kayrala hateten “ita alkansa ita nia independénsia atu bele hadi’a ita nia moris rasik”[6]. Maibé, moris di’ak rasik ida ne’ebé pró ba dezenvolvimentu nasaun nian.
Hanoin ida ne’e hetan nia eko ne’ebé kle’an tebes ba loron 12 Novembru. Joven patriota sira 1991 la’ós ema ruma mak obriga sira atu halo atuasaun hanesan ohin loron ita selebra. Sira hatene ona risku molok sira atua. Ita bele asiste iha flimajen sira kona-ba akontesimentu refere katak okupasaun iha momentu ne’eba violenta tebes. Sira barak ne’ebé lakon ona sira-nia família. Maibé, ita bele husu. Tanbasá mak joven sira sei halo nafatin protestu ho forma nune’e?
Hatuur iha resposta fichteana. Tanba joven hirak ne’e edukadu ona, la’ós iha eskola formál, maibé iha eskola rezisténsia nina, hodi komprende katak sira nia moris individuál só iha sentidu wainhira oferese moris povu ida-nian. Ita bele haree nasaun Timor nia istória hanesan Fichte haree nasaun Alemaña. Haree hanesan realidade ne’ebé la mate, maske ema barak mate ona. Sira fó sira-nia moris ba mate atu ema seluk bele moris ho hakmatek.
Importante tebes atu haree hetan nia diferensa sira. Fichte ko’alia kona-ba Estadu ida-ne’ebé forte eh maka’as. Timor iha momentu ne’eba seidauk iha Estadu. Maibé, nia iha Uma-Kreda, Família, RENETIL no movimentu reziztente sira seluk ne’ebé tama hotu ba rezizténsia klandestina. Edukasaun nasional timorense nian forma iha klandestinidade, iha misa, iha kántiku rezizténsia sira no iha enkontru entre joven sira. Maibé, modelu formasaun nafatin hanesan: forma joven ida-ne’ebé la’ós mate ba nia-an de’it maibé mate ba ema seluk no ba nia rain.
- Husi Volksgeist ba Maubere
Hafoin haree tiha filózofu rua nia hanorin, sira leno ita-nia hanoin hodi halo leitura ba 12 Novembru iha nível tolu (3) mak hanesan (1) nível kultural, (2) nivél étiku no (3) nivél istóriku.

Nivél kulturál, halo ita komprende katak joven sira Santa Cruz nian mak odamatan Volksgeist Timor nian. Sira Kanta iha lian Tetun, sira mós bele reza iha lian Lortugés, kaer bandeira no hasai foto joven sira-ne’ebé ema oho. Sira la subar sira-nia identidade, sira hatudu sira-nia identidade ne’ebé iha kedas ona hori-uluk.
Nivel étiku, joven sira hakat liu sira-nia egoízmu. Fichte dehan egoízmu morte/mate nasaun ida-nian[7]. Juventude sira 1991 hatudu oin seluk hosi egoízmu “Fó-an ba mate” tanba ne’e nasaun la mate maibé hetok moris liután. Iha istória konatada balun ne’ebé hateten iha momentu Masakre Santa Cruz nian, katuas balun hafalun/hakuak sira-nian joven atu joven sira bele moris no katuas sira mak mate. No, ida-ne’e la’ós estratéjia militár maibé puramente Domin ba rai Timor ne’ebé hatudu ba joven kontinuador sira.
Entaun, 12 Novembru la’ós tau atu alimenta ódiu no superioridade. Nia tenke tau hanesan memória ne’ebé rohan laek hanesan Herder hakarak, povu ne’ebé sofre no hadomi, nia oferese nia moras no kanek sira hanesan kontribuisaun ida ba pás, rai no povu ida-nian.
Konkluzaun
Loron 12 Novembru la’ós de’it Masakre ida. Nia hanesan manifestasaun husi espíritu povu ida-nian. Herder tulun ita atu entende katak espíritu eziste iha lian, kultura no iha fiar povu Timor nian. Fichte mós tulun ita atu komprende katak espíritu refere mós sai aktu konkretu wainhira juventude sira aseita hodi fó sira-nia moris ba mate, atu nasaun bele moris.
Husi Volksgeist ba Maubere, mak lori ba dalan ida. Dalan povu ida-nian hodi hateten lae ba torturasaun, violasaun, tentativa oioin hodi halakon identidade ema Timor nian no hakarak moris iha liberdade. Tanba ne’e mak iha loron ida-ne’e joven timoroan hotu tenke brani hodi hateten 12 Novembru la’ós de’it memória joven mártir sira-nian. Nia tenke liután ida ne’e mak memória joven moris sira-nian. Hanoin nafatin katak nasaun Timor ho nia Estadu RDTL atu moris di’ak liután tenke iha joven sira-ne’ebé hadomi liu pátria duké sira nia-an rasik, la’ós ho ódiu maibé ho domin.
Bibliografia
HERDER, Johann Gottfried, Ideias para a Filosofia da História da Humanidade, Trad. Edgar Quinet, São Paulo, Editora UNESP, 2010.
FICHTE, Johann Gottlieb, Discursos à Nação Alemã, Trad. José da Cruz Varela, Lisboa, Edições Colibri, 2003.
GUSMÃO, Kay Rala Xanana, Xanana Gusmão e os primeiros 10 anos da construção do Estado timorense, Porto editora, Ed. 1a, Portugal, 2012.
[1] Cfr. HERDER, Johann Gottfried, Ideias para a Filosofia da História da Humanidade, Trad. Edgar Quinet, São Paulo, Editora UNESP, 2010, p. 123.
[2] Cfr. Ibiden, p. 145.
[3] Cfr. Ibiden, p. 157.
[4] Cfr. FICHTE, Johann Gottlieb, Discursos à Nação Alemã, Trad. José da Cruz Varela, Lisboa, Edições Colibri, 2003, p. 45.
[5] Cfr. Ibiden, p. 93.
[6] GUSMÃO, Kay Rala Xanana, Xanana Gusmão e os primeiros 10 anos da construção do Estado timorense, Porto editora, Ed. 1a, Portugal, 2012, p. 32.
[7] Cfr. Ibiden, p. 105.

