Lembra Masakre Budeini iha Komemorasaun 12 Novembru, família husu Estadu harii monumentu ba mártir na’in-lima

BAUKAU, 12 Novembru 2026 (TATOLI)—Juventude husi Aldeia Iti-Daho, Suku Tekinomata, Postu Administrativu Laga, Munisípiu Baukau, Komemora Loron Nasionál Juventude 12 Novembru hodi hanoin hikas mós Masakre Budeini, ne’ebé akontese iha 14 Jullu 1979, no solisita Estadu atu harii monumentu iha fatin akontesimentu nu’udár forma ida atu prezerva memória no sakrifísiu vítima sira-nian.
Masakre Budeini akontese iha 14 Jullu 1979, bainhira família husi Knua Lutumutu, Reinu Kabitaria, Samagia, Suku Tekinomata, ne’ebé kompostu husi ema na’in-neen, hetan kapturasaun husi forsa Batallaun 126 Indonézia iha Budeini. Kapturasaun ne’e akontese hafoin sira fila husi serimónia funerrál iha Semitériu Alatala.

Vítima na’in-neen ne’ebé hetan kapturasaun mak Boukeni, Manuel Freitas, José Ximenes, Co’obada, Urbano Vital no Paulino Vital. Husi sira na’in-neen, vítima na’in-lima hetan tortura, depoiz militár Indonézia sira tiru no sunu to’o mate, enkuantu Paulino Vital konsege moris tanba hetan libertasaun husi kapturasaun.
“Oho iha kedas ha’u-nia oin. Ha’u hamriik iha klaran bainhira militár sira oho. Hafoin oho tiha sira, militár lori tan ha’u-nia alin ida mai no haruka ami na’in-rua taka tali-tahan ba mate-isin vítima na’in-lima nian. Depoiz, Bapak sira sunu mate-isin sira,” Paulino Vital, nu’udár vítima no testemuña moris ba masakre ne’e, dehan iha Fatin Masakre Komunál Budeini, Iti-Daho, Samagia, Kinta ne’e.
Paulino Vital mós relata katak, hafoin akontesimentu ne’e, militár Indonézia rekruta nia sai nu’udár Tenaga Bantuan Operasi (TBO) durante fulan ida iha Talaisi, Postu Administrativu Kelikai.
Testemuña ne’e lembra akontesimentu ne’e ho triste, tanba nia rasik mak obriga atu taka tali-tahan ba nia família ne’ebé mate, inklui nia aman na’in-haat no maun ida, molok militár Indonézia sira sunu mate-isin sira iha nia oin.
“Vítima sira-ne’e uluk hela iha ai-laran. Balun servisu hanesan Sekai, balun hanesan Juís, Fade no servisu hamutuk ho FALINTIL sira,” Paulino haktuir.
Tanba ne’e, Paulino husu ba Estadu Timor-Leste atu harii monumentu iha fatin akontesimentu, nu’udár parte husi esforsu atu prezerva istória luta no sakrifísiu mártir na’in-lima ne’ebé lakon sira-nia vida nu’udár konsekuénsia husi luta ba libertasaun nasionál.
Nia mós informa katak, husi mártir na’in-lima Budeini, na’in-haat hetan ona rekoñesimentu no simu subsídiu husi Estadu, enkuantu família Urbano Vital seidauk simu pensaun tanba membru família prinsipál sira mate hotu durante períodu funu.
Iha fatin hanesan, Xefe Suku Tekinomata, Abílio Diamantino Ximenes, hateten katak komemorasaun Masakre Santa Krúz iha fatin akontesimentu Budeini nu’udár oportunidade atu haktuir filafali istória masakre ne’e, bazeia ba testemuñu husi sobrevivente ne’ebé sai nu’udár istória moruk ida husi konsekuénsia funu durante períodu okupasaun.
“Ha’u nu’udár autoridade sempre koopera ho família sira. Ba futuru, ita tenke halo buat di’ak ida iha-ne’e, hanesan harii monumentu ba mártir na’in-lima,” Abílio Ximenes promete.
Nia informa katak Autoridade Suku Tekinomata hato’o ona planu konstrusaun monumentu ne’e liuhusi reuniaun sira iha Asembleia Postu Administrativu (ASPA). Iha reuniaun ne’e, Suku Tekinomata rekoñese importánsia Fatin Masakre Komunál Budeini nu’udár patrimóniu istóriku ida-ne’ebé presiza prezerva, hodi tranzmite istória luta ba libertasaun nasionál ba jerasaun foin-sa’e sira.
Enkuantu, ba komemorasaun Loron 12 Novembru iha Suku Tekinomata, Komisaun Organizadora hetan apoiu orsamentál US$1.500 husi Ministériu Juventude, Desportu, Arte no Kultura (MJDAK). Atividade ne’e envolve Autoridade Suku, Autoridade Postu Administrativu, Autoridade Munisipál, família sira, juventude no komunidade, ho atividade hanesan sunu lilin no kari ai-funan.
Kontestu
Masakre Budeini iha 14 Jullu 1979 sai nu’udár parte husi memória violénsia ne’ebé povu Timor-Leste hasoru durante períodu okupasaun Indonézia. Tuir testemuña sobrevivente Paulino Vital, vítima na’in-neen husi família ida hetan kapturasaun husi forsa militár Indonézia hafoin fila husi serimónia funerál iha Semitériu Alatala. Vítima na’in-lima mate depoizde hetan torturasaun, tiru no sunu, enkuantu Paulino Vital konsege moris.
Masakre Budeini hatudu katak sakrifísiu povu Timor-Leste durante luta ba independénsia la akontese de’it iha sentru sidade, maibé mós iha komunidade rurál sira. Tanba ne’e, esforsu família no autoridade lokál atu harii monumentu iha Budeini importante atu prezerva memória vítima sira-nian, rekoñese sakrifísiu sira no tranzmite istória ba jerasaun foun.
Iha sorin seluk, 12 Novembru marka mós aniversáriu ba da-35 Masakre Santa Krúz no Loron Nasionál Juventude ba da-21 iha 2026. Data ne’e dedika ba juventude timoroan sira-ne’ebé hatudu korajen no determinasaun iha luta ba liberdade no dignidade povu Timor-Leste.
Klik notísia relevante sira iha kraik hodi lee:
- 1. President J. Ramos-Horta’s Message for the 35th Commemoration of the Santa Cruz Massacre and the 21st Anniversary of the National Youth Day – Mensajen Prezidente Repúblika kona-ba komemorasaun 12 Novembru 2026.
- 2. Sekuénsia Masakre Santa Cruz 12 Novembru 1991 – Centro Chega! – Dokumentasaun istórika kona-ba kronolojia Masakre Santa Krúz.
- 12 Novembru 1991: Tane aas valór juventude rezisténsia no partisipasaun Igreja iha dezenvolvimentu Estadu RDTL – TATOLI – Artigu kona-ba kontribuisaun juventude rezisténsia no signifikadu istóriku 12 Novembru.
- 4. Blaming the Victims: The 12 November 1991 Massacre in Dili – International Commission of Jurists – Relatóriu investigasaun kona-ba Masakre Santa Krúz.
Jornalista: Natalino Belo
Editór: Xisto Freitas da Piedade

