Tinan 35 Masakre Santa Krúz: Tenke estabelese verdade-justisa-hapara Impunidade

DILI, 12 Novembru 2026 (TATOLI)—Organizasaun Naun-Governamentál La’o Hamutuk husu Governu Indonézia no Timor-Leste atu transforma komemorasaun no memorializa loron istóriku nasionál juventude “Masakre Santa Krúz” 1991 ba asaun konkretu, tenke estabelese verdade, justisa, kumpre sobrevivente vítima sira-nia direitu no hapara impunidade.
Tuir komunikadu ne’ebé Agência Tatoli asesu iha dokumentu La’o Hamutuk nian katak iha loron 12 Novembru 1991, tinan 35 liubá, forsa seguransa Indonézia tiru hasoru prosesaun dame ida-ne’ebé kompostu husi sidadaun sivíl sira, iha Semitériu Santa Krúz, Díli, Timor-Leste.
Masakre ida-ne’e akontese hafoin missa memoriál ba Saudozu Sebastião Gomes, ne’ebé mate iha loron 28 fulan- Outubru 1991, durante atake husi forsa seguransa Indonézia ba Igreja Motael, fatin ne’ebé Sebastião no ativista timoroan sira subar ba.
Nune’e sira konsidera Masakre Santa Krúz nu’udar krime grave ida-ne’ebé komete durante periodu okupasaun tomak Indonézia nian iha Timor-Leste. Masakre ne’e hatudu violénsia sistemátika, represaun no impunidade ne’ebé karakteriza iha okupasaun Indonézia.
Hafoin tinan 35, sira subliña lia loos seidauk kompletu, família barak kontinua la hatene destinu no paradeiru sira nian maun-alin, oan ka membru família seluk, no ema sira-ne’ebé responsavel seidauk hatan ba sira nian hahalok violasaun.
“Nune’e iha loron aniversáriu ida-ne’e, La’o Hamutuk fó omenajen ba sobrevinente vítima no hatudu solidariedade ba sira-nia família no timoroan tomak. Ami reafirma katak komemorasaun no memorializasaun tenke akompaña ho kompromisu ne’ebé kontinua atu ezije verdade, justisa, responsabilidade no reparasaun,” refere dokumentu ne’e.
Prosesaun dame no aktu brutál husi forsa seguransa Indonézia tuir
Relatóriu Espesiál Nasoins Unidas kona-ba ezekusaun extrajudisiál, sumária ka arbitrária, hafoin hala’o investigasaun kona-ba masakre ne’e, estima katak ema na’in 3.000 to’o 4.000 mak partisipa iha prosesaun, maioria estudante no joven.
Relatóriu deskreve prosesaun hanesan manifestasaun polítika dame ida-ne’ebé sidadaun sivíl sira partisipa. Autoridade Indonézia deklara katak forsa seguransa sira atua atu defende an, Relatórriu Espesiál konklui katak prova ne’ebé disponivel laiha baze justifikasaun ida-ne’e.
Relatóriu ida-ne’e mós hato’o preokupasaun grave katak masakre ida-ne’e la’ós reasaun espontánea ba distúrbiu ida, maibé bele sai parte husi operasaun militár ne’ebé planeiadu atu hasoru manifestasaun polítika ida.
Gravasaun imajen ne’ebé jornalista britániku Max Stahl rejista sai prova vizuál importante kona-ba masakre ida-ne’e no ajuda lori akontesimentu hirak-ne’e ba atensaun internasionál.
Tuir sira investigasaun no dokumentasaun ne’ebé Nasoins Unidas, Komisaun Simu-Malu, Lia-Loos no Rekonsiliasaun iha Timor-Leste (CAVR), Komisaun Internasionál Jurista no organizasaun direitus umanus sira hala’o, hametin dokumentasaun kona-ba gravidade violasaun hirak ne’e.
Investigasaun no fonte oin-oin hato’o númeru ne’ebé diferente: Autoridade Indonézia relata katak ema na’in 19 mak mate. Komisaun Investigasaun Nasionál Indonézia hetan razaun forte atu konsidera katak ema na’in 50 resin mak mate. Estimativa bazeia ba testemuñu ne’ebé Relatóriu Espesiál Nasoins Unidas halibur hatudu númeru mate entre ema-na’in 150 no 270.
Deklarasaun iha dokumentu ne’e hatutan fonte seluk relata númeru ne’ebé hetan oho to’o ema-na’in 400. Destinu no paradeiru ema sira-ne’ebé lakon mós seidauk klaru. Governu Indonézia rekoñese kazu ema lakon hamutuk 66, enkuantu Grupu Servisu Nasoins Unidas kona-ba Ema Lakon ho Forsa ka Involuntáriu hato’o kazu alegadu hamutuk 224 ba Governu Indonézia.
Entaun iha kazu ema ida-idak ne’ebé seidauk rezolve, família sira sei hein resposta no iha direitu atu hatene saida mak akontese ba sira nian membru família ne’ebé lakon. To’o agora, falta informasaun ne’ebé loos no bele fiar, esforsu sistemátiku atu buka no identifika restu mortais, no responsabilidade atu klarifika kazu hirak-ne’e kontinua aumenta sofrimentu ba família sira no ema sira-ne’ebé sobrevive.
Tanba ne’e, hafoin tinan 35, pergunta fundamentál sira kontinua seidauk hetan resposta: Ema hira mak mate. Sé mak fó orden, planeia no hala’o operasaun ida-ne’e. Lori restu mortál ba soe ka hakohi iha ne’ebé. Saida mak akontese ba ema sira-ne’ebé lakon. Se mak sai responsabilidade ba kadeia orden no komandu. Tanbasá vítima no sira nian família seidauk hetan lialoos no justisa kompletu ne’ebé loos. Pergunta hirak ne’e la’ós de’it kona-ba istória iha pasadu maibé kona-ba direitu no obrigasaun ne’ebé kontinua eziste to’o ohin loron.
Tuir sira prosesu julgamentu ne’ebé la konsege lori justisa Iha tinan 1992, autoridade Indonézia hala’o prosesu julgamentu ba membru forsa seguransa na’in 10, soldadu na’in-sia no membru polísia na’in-ida iha Bali, entre loron 26 Maiu no 06 Juñu. Maske prosesu hirak-ne’e nakloke ba observadór diplomátiku no komunikasaun sosiál, ámbitu no rezultadu prosesu hirak-ne’e la to’o atu estabelese responsabilidade kona-ba masakre ida ne’e.
Ema na’in-10 ne’e laiha ida mak hetan akuzasaun ba oho ema iha Masakre Santa Cruz. Ema ida de’it mak hetan akuzasaun kona-ba agresaun no pena prizaun entre fulan ualu no 18. Prosesu julgamentu ida-ne’e la konsege estabelese ho adekuadu oinsá hahú tiru, sirkunstánsia tomak kona-ba oho ema, ka saida mak akontese ba restu mortais sira.
Separadamente, ofisiál senior na’in 6 hetan avaliasaun husi Konsellu Disiplina Militár Indonezia nian. Prosesu ida-ne’e trata de’it kona-ba aktu disiplinár, la’ós responsabilidade kriminál. Prosesu ida-ne’e la’ós julgamentu kriminál públiku no la iha partisipasaun signifikativa husi família vítima sira ka observadór independente sira.
Nune’e prosesu hirak-ne’e laiha lia loos ne’ebé kredivel, la investiga responsabilidade iha kadeia komandu ne’ebé kredivel no la fó justisa efetiva ba vítima no ema hotu ne’ebé buka justisa. Tanba ne’e, labele konsidera prosesu hirak ne’e hanesan resposta ne’ebé adekuada ba gravidade krime sira-ne’ebé komete husi forsa Indonézia”, sira saliente.
Tratamentu ba sidadaun timoroan sira mós hatudu diferensa boot iha prosesu justisa. Sidadaun timoroan na’in 13 ne’ebé envolve iha protestu dame simu kastigu todan. Entre sira, maun Gregório da Cunha Saldanha hetan pena prizaun perpétua iha tinan 1992, ho akuzasaun subversaun ne’ebé liga ba nian papél iha organizasaun prosesaun ba Santa Krúz.
Kontradisaun ida-ne’e klaru tebes, sidadaun timoroan sira hetan kastigu todan, enkuantu ema sira ne’ebé responsavel ba oho ema la hetan prosesu julgamentu ne’ebé bele estabelese responsabilidade kriminál tomak. Reparasaun mak direitu, la’ós favór direitu ba verdade, justisa no reparasaun iha nian baze lei internasionál kona-ba direitus umanus.
Sira haktuir rezolusaun Assembleia Jerál Nasoins Unidas nian 60/147, ho títulu Prinsípiu no Diretiva Bázika kona-ba Direitu ba Rekursu no Reparasaun ba Vítima sira husi Violasaun Grave ba Lei Internasionál Direitus Umanus no Violasaun Sériu ba Lei Internasionál Umanitária, hatuur katak Estadu iha obrigasaun atu fó reparasaun ba lakon ne’ebé mai husi asaun ka omisaun ne’ebé bele atribui ba Estadu no viola lei internasionál.
Reparasaun la’ós kompensasaun osan de’it, tuir prinsípiu responsabilidade Estadu nian, reparasaun bele inklui restaurasaun ba situasaun molok violasaun akontese, indemnizasaun, reabilitasaun, satisfasaun no garantia atu violasaun hanesan la akontese tan.
“Ida-ne’e mós tenke konsidera medida sira atu estabelese verdade, buka no identifika restu mortais vítima sira, rekoñese sofrimentu, familia vítima sira no restaura sira nian dignidade”, sira afirma.
Tanba ne’e sira dehan Indonézia iha responsabilidade prinsipál atu fó reparasaun ba lakon ne’ebé mai husi violasaun sira ne’ebé nian forsa seguransa komete iha Timor-Leste. Ema ida-idak ne’ebé iha prova katak nia responsavel ba krime sira tenke mós responde tuir lei, liu husi prosesu jurídiku ne’ebé independente, justu no kumpre padraun internasionál.
Sira hatutan iha parte seluk Governu Timor-Leste, iha responsabilidade importante atu garante katak sobrevivente no família sira-ne’ebé hetan impaktu bele asesu ba servisu saúde, apoiu psikososiál, asisténsia jurídika, protesaun no servisu públiku seluk ne’ebé presiza.
Maibé, apoiu no servisu hirak ne’e la bele substitui Indonézia nian responsabilidade prinsipál atu fó reparasaun ba violasaun sira ne’ebé nian forsa seguransa sira komete.
Rekursu públiku Timor-Leste nian labele sai fonte prinsipál atu selu ka kompensa lakon ne’ebé Estadu Indonézia mak halo liu husi nian aktu violasaun. Estadu ne’ebé komete violasaun mak tenke asume responsabilidade atu fó reparasaun ba sobrevivente no vítima sira, ho respeitu ba sira nian direitu.
Aleinde komunidade internasionál mós tenke fó apoiu ba esforsu atu buka no hatudu verdade, buka no identifika vítima sira, rai no analiza prova, no asegura katak justisa no reparasaun bele hala’o ho loloos no kredivel. Apoiu ida ne’e tenke tuir papél no responsabilidade ne’ebé parte ida-idak iha.
“Reparasaun la’ós favor ne’ebé Sobrevivente, vítima no ema hotu buka justisa sira husu, reparasaun mak direitu. La’o Hamutuk husu asaun konkretu”, sira rekomenda.
Aniversáriu tinan 35 Masakre Santa Cruz, La’o Hamutuk husu atu hala’o asaun hirak tuir mai:
Governu Indonézia tenke rekoñese formalmente nian responsabilidade ba violasaun sira ne’ebé nian forsa seguransa sira komete, loke arkivu militár no governu relevante sira, koopera ho investigasaun independente sira, no foti medida efetiva atu determina destinu no paradeiru ema sira ne’ebé lakon.
Autoridade Indonézia kompetente sira tenke hala’o investigasaun independente ho loloos no kredivel kona-ba masakre ida ne’e, inklui planeamentu, orden sira no kadeia orden no komandu, no garante katak ema hotu ne’ebé hetan responsabilidade sei sujeita ba prosesu jurídiku ne’ebé justu no apropriadu.
Indonézia no ema sira ne’ebé hetan responsabilidade tuir lei tenke fó reparasaun efetiva ba sobrevivente, vítima no sira nian família liu husi mekanizmu ida-ne’ebé nakloke, asesível no tau sobrevivente, vítima sira iha sentru, inklui iha lialoos, identifikasaun restu mortais, indemnizasaun, reabilitasaun, satisfasaun no garantia atu violasaun hirak ne’e la akontese tan iha futuru.
Governu Timor-Leste tenke kontinua defende verdade, justisa no reparasaun iha relasaun bilaterál ho Indonézia no liu husi mekanizmu internasionál sira. Governu mós tenke garante katak ema sira ne’ebé sobrevive no família sira hetan servisu públiku no apoiu ne’ebé apropriadu, maibé la asume Indonézia nian responsabilidade prinsipál atu fó reparasaun.
Komunidade internasionál tenke fó apoiu ba esforsu ne’ebé loos no kredivel atu estabelese verdade no asegura justisa, inklui rai no ezamina memoria istóriku sira, fó asisténsia forénsika, identifika vítima sira no koopera ho família vítima sira.
Instituisaun edukasaun, sosiedade sivíl no meiu komunikasaun tenke rai no fahe rejistu istóriku kona-ba Masakre Santa Cruz, atu asegura katak jerasaun foun sira komprende ninian importánsia no vítima sira la haluha.
Rekonsiliasaun labele harii iha impunidade nian leten Timor-Leste no Indonézia dezenvolve ona relasaun hanesan nasaun viziñu no belun.
Rekonsiliasaun loloos labele harii bazeia ba haluha, silénsiu ka impunidade. Rekonsiliasaun tenke iha baze iha verdade, rekoñesimentu, justisa, responsabilidade no reparasaun. Liu tiha tempu naruk la halakon sobrevivente, vítima no sira nia família sira nia direitu atu hatene verdade no buka justisa.
La’o Hamutuk rekoñese importánsia kooperasaun dame no relasaun di’ak entre Estadu rua ne’e. Maibé, labele uza relasaun di’ak atu taka verdade, hamenus sofrimentu vítima sira ka evita responsabilidade atu iha justisa ne’ebé loos no kredivel.
Jornalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenes

