Top

Governu-UNFPA reviza kurríkulu padraun nasionál ba edukasaun parteira

Fundu Nasaun Unida ba Populasaun (UNFPA) hamutuk ho Ministériu Saúde no instituisaun ensinu superiór sira kontinua hametin kooperasaun atu hadi'a kualidade formasaun profisionál parteira sira-nian, liuhusi prosesu revizaun no armonizasaun Kurríkulu padraun nasionál. Imajen Tatoli/Felicidade Ximenes.

DILI, 13 Novembru 2026 (TATOLI)–Fundu Nasaun Unida ba Populasaun (UNFPA) hamutuk ho Ministériu Saúde no instituisaun ensinu superiór sira kontinua hametin kooperasaun atu hadi’a kualidade formasaun profisionál parteira sira-nian, liuhusi prosesu revizaun no armonizasaun Kurríkulu padraun nasionál ba edukasaun parteira.

Reprezentante Fundu Populasaun Nasoins Unidas (UNFPA) iha Timor-Leste, Navchaa Suren, afirma katak UNFPA servisu hamutuk ho Governu Timor-Leste atu dezenvolve Kurríkulu Nasionál Parteira, ne’ebé tuir padraun internasionál no ASEAN, hodi hasa’e kualidade edukasaun no kapasidade parteira sira atu hamenus mortalidade inan no bebé ne’ebé mate bele prevene.

“Prosesu dezenvolvimentu kurríkulu ne’e hala’o liuhusi kolaborasaun entre Ministériu Ensinu Superiór, Siénsia no Kultura, Ministériu Saúde, instituisaun Governu relevante, instituisaun ensinu superiór no eskola parteira sira,” Navchaa Suren hateten banhira realiza workshop  validasaun kurríkulu nasionál parteira Timor-Leste, iha Maubara Room iha Timor-Plaza, ohin.

Nia esplika, workshop ne’ebé hala’o ohin loron iha objetivu atu halo validasaun ba versaun finál Kurríkulu Nasionál Parteira antes implementa iha nasaun tomak.

“UNFPA nia mandatu prinsipál mak atu kontribui hamenus mortalidade inan ne’ebé bele prevene. Tanba ne’e, ami servisu hamutuk ho Ministériu Ensinu Superiór, Siénsia no Kultura, Ministériu Saúde no instituisaun relevante sira atu dezenvolve kuríkulu nasionál parteira, ne’ebé tuir padraun internasionál, inklui padraun husi Konfederasaun Internasionál Parteira no ASEAN,” nia dehan.

Kurríkulu ne’e importante tebes atu asegura estudante parteira sira hetan formasaun ho kualidade, ne’ebé kombina koñesimentu teóriku no abilidade prátika, atu bele fó asisténsia saúde ne’ebé seguru, kualidade aas no ekuitativu ba inan no bebé durante períodu isin-rua, partu no pós-partu.

Tuir Navchaa Suren, evidénsia globál hatudu katak parteira sira-ne’ebé iha kompeténsia, koñesimentu no apoiu adekuadu bele kontribui hamenus to’o 80% mortalidade inan no bebé foin moris.

Tanba ne’e, nia konsidera katak padraun nasionál ida-ne’e sei sai referénsia importante ba eskola parteira hotu iha Timor-Leste, atu asegura katak estudante lisensiatura sira hetan edukasaun no formasaun ne’ebé kumpre padraun kualidade.

Nia mós enfatiza katak edukasaun iha nivel ensinu superiór presiza hetan atensaun, tanba estudante sira la’ós de’it presiza komprende teoria, maibé tenke iha mós abilidade prátika sufisiente atu bele fornese servisu saúde ho kualidade ba komunidade.

“Se estudante sira-nia koñesimentu no abilidade la sufisiente, sira sei hasoru difikuldade atu fornese servisu saúde ne’ebé kualidade no ekuitativu. Tanba ne’e, importante tebes atu asegura formasaun ne’ebé forte iha teoria no prátika,” nia afirma.

Prezidente Asosiasaun Parteira Timor-Leste (APTL), Lídia Gomes, husu ba instituisaun relevante sira atu garante katak kurríkulu nasionál pré-servisu ba edukasaun parteira ne’ebé revizaun ona, harmoniza ho Kurríkulu padraun nasionál ensinu superiór ba area parteira 2021 no sistema kréditu Europeu (ECTS), atu asegura kontinuidade kréditu, akreditasaun no rekoñesimentu ba diploma estudante sira.

Nia esplika katak, kurríkulu revizaun tenke kontinua uza fundasaun kurríkulu 2021 nian, la’ós atu troka sistema ne’ebé eziste ona, maibé atu hadi’a aspetu sira ne’ebé seidauk forte, liuliu avaliasaun bazeia ba kompeténsia, simulasaun no supervizaun klínika.

“Kurríkulu ida-ne’e presiza tebes halo validasaun, tinan lima liu tiha ona presiza halo revizaun nune’e atu bele hadi’a kona-ba kompeténsia parteira ninia abilidade tékniku no mós liuliu étika profisionál atu bele fó atendementu ba inan no oan iha Timor-Leste,” nia dehan.

Nia hateten, estudante no graduadu sira-ne’ebé estuda tuir kurríkulu 2021 tenke hetan garantia katak sira-nia diploma no kréditu sei rekoñese, no sira bele kontinua ba nivel aas liu, la iha dezvantajen.

Nia hateten katak, kurríkulu padraun nasionál ensinu superiór ba área parteira 2021, ne’ebé MESSK aprova ona, define formasaun ba Bacharelato Parteira durante tinan tolu, ho semestre neen, Lisensiatura Parteira durante tinan haat, ho semestre ualu.

Tuir nia, kurríkulu 2021 ne’e mós define ona kompeténsia parteira nian, hahú husi kuidadu antenatal to’o kuidadu ba bebé no labarik, inklui módulu kona-ba violénsia bazeia ba jéneru, kuidadu obstétriku emerjénsia, estájiu klíniku no rekursu mínimu ba formasaun.

Nune’e, APTL husu atu kurríkulu revizaun kontinua mantein ekivalénsia ho sistema ECTS, inklui kréditu 240 ba nivel Lisensiatura, atu proteje akreditasaun ne’ebé ANAAA fó ona, fasilita transferénsia kréditu entre instituisaun no asegura rekoñesimentu diploma iha rejiaun.

Lídia Gomes mós esplika katak kurríkulu revizaun ne’e orienta ba kompeténsia, aliña ho padraun globál International Confederation of Midwives (ICM) no Kuadru Kualifikasaun ASEAN.

Nia hateten, kompara ho kurríkulu Lisensiatura 2021, ne’ebé aloka 40% ba prátika, kurríkulu revizaun propoin pelumenus 50% husi tempu formasaun ba prátika klínika no simulasaun iha laboratóriu, komunidade, sentru saúde no ospitál.

Kurríkulu foun ne’e mós sei integra logbook klíniku, avaliasaun husi supervizór klíniku no dokumentasaun kompeténsia ba estudante ida-idak, atu asegura katak graduadu sira iha koñesimentu, abilidade klínika no atitude étika ne’ebé presiza.

Nia hateten, revizaun kurríkulu ne’e adapta mós ba realidade Timor-Leste, liuhusi integrasaun Epidemiolojia Saúde Reprodutiva, Prátika Obstétrika Bázika no Estudu Kazu Klíniku, tuir matadalan nasionál kona-ba saúde inan, bebé no labarik.

“Ami mós propoin atu haforsa módulu Violénsia Bazeia ba Jéneru (VBJ), liuhusi pakote formasaun obrigatória durante loron lima, atu prepara estudante sira rona vítima ho empatia, respeita konfidensialidade, avalia seguransa no halo referénsia tuir prosedimentu apropriadu,” nia relata.

Prezidente APTL ne’e hateten, kualidade edukasaun parteira iha ligasaun direta ho seguransa inan no bebé, tanba komplikasaun hanesan hemorajia pós-partu, pré-eklampsia no infesaun bele identifika no maneja sedu bainhira iha profisionál kompetente, ekipamentu apropriadu no sistema referénsia ne’ebé funsiona.

Nia relata, tuir dadus ne’ebé aprezenta iha dokumentu kurríkulu, Timor-Leste rejista taxa mortalidade inan besik 192 ba kada 100.000 bebé moris, enkuantu meta Objetivu Dezenvolvimentu Sustentável (ODS) mak atu hamenus taxa ne’e ba menus husi 70 to’o 2030.

Iha área mortalidade labarik, dadus ne’e hatudu katak kada bebé 1.000 ne’ebé moris, bebé 16 mate durante fulan dahuluk no 32 mate molok atinji tinan ida.

Nia aumenta, maizumenus 85% husi inan isin-rua sira halo vizita antenatal (ANC) pelumenus dala ida, maibé besik 60% de’it mak kompleta vizita dala haat ka liu. Iha área rurál no remota, kontinuidade kuidadu no sistema referénsia sei sai dezafiu.

Iha workshop ne’e, APTL mós reafirma kompromisu atu kontribui iha implementasaun Timor-Leste Midwifery Roadmap Validation ba Implementasaun 2026–2029, liuhusi prioridade lima.

Prioridade sira-ne’e inklui haforsa étika profisionál iha kurríkulu no prátika klínika kolabora ho Ministériu Saúde no instituisaun formasaun atu padroniza formasaun no sertifikasaun supervizór klíniku partisipa iha garantia kualidade no monitorizasaun kurríkulu servisu hamutuk ho Konsellu Lisensiamentu Profisionál atu valida prosesu lisensiamentu ba graduadu sira; no promove dezenvolvimentu profisionál kontinuu ba parteira sira.

APTL mós defende katak parteira Diploma III sira tenke hetan oportunidade atu kontinua dezenvolve sira-nia kapasidade liuhusi mekanizmu Rekoñesimentu Aprendizajen Anterior (RPL), tuir regra no prosedimentu ofisiál ne’ebé sei estabelese.

“Ha’u agradese ba MESSK, Ministériu Saúde no UNFPA Timor-Leste tanba kolaborasaun, apoiu tékniku no finanseiru hodi finaliza revizaun kurríkulu ne’,” nia informa.

Ministériu Ensinu Superiór siénsia no kultura (MESSK), Teresa Maria de Carvalho, hateten katak revizaun no harmonizasaun kurríkulu ne’e sai pasu estratéjiku importante ida atu garante katak instituisaun ensinu superiór iha Timor-Leste bele oferese formasaun parteira ho kualidade, tuir padraun nasionál no referénsia internasionál.

Nia hateten, IX Governu Konstitusionál konsidera edukasaun no saúde hanesan pilár fundamentál rua ba dezenvolvimentu nasionál, tanba futuru nasaun depende ba kualidade rekursu umanu no kapasidade atu garante saúde, dignidade no bem-estar populasaun.

“Parteira ida-ne’ebé iha formasaun ho kualidade no kompeténsia profisionál bele halo diferensa boot iha moris inan ida, bebé ida no família ida. Tanba ne’e, investimentu iha kualidade edukasaun parteira sira-nian mak investimentu diretamente iha moris umanu no iha futuru Timor-Leste,” nia afirma.

Teresa Maria dehan katak, kurríkulu foun ne’e tenke prepara parteira sira ho koñesimentu sientífiku, kompeténsia téknika, kapasidade prátika no responsabilidade étika, atu bele responde ba nesesidade sistema saúde nasionál.

Nia subliña katak kurríkulu tenke asegura balansu entre teoria no prátika klínika, no konsidera padraun hosi International Confederation of Midwives (ICM) no Kuadru Kualifikasaun ASEAN, hodi hametin kualidade no kredibilidade formasaun parteira iha Timor-Leste.

Nia dehan, kualidade formasaun la depende de’it ba kurríkulu ne’ebé hakerek iha dokumentu, maibé presiza mós apoiu hosi dosente kualifikadu, metodolojia pedagójika moderna, laboratóriu simulasaun, infraestrutura adekuada no oportunidade prátika klínika ho kualidade.

Teresa Maria mós informa, importánsia kooperasaun entre MESSK no UNFPA, ne’ebé durante ne’e sai parseiru importante ba Timor-Leste iha área saúde reprodutiva, planeamentu familiár no protesaun direitu feto no foin-sa’e sira.

Nia informa katak liuhusi Memorandu Entendimentu ne’ebé MESSK no UNFPA asina iha tinan 2025, parte sira reforsa kompromisu komún atu hadi’a kualidade ensinu superiór, liuliu formasaun profisionál saúde, dezenvolvimentu kurríkulu atualizadu no hametin kapasidade institusionál.

“Timor-Leste sei enfrenta dezafiu iha área saúde inan no labarik, liuliu iha komunidade rurál no remota sira. Tanba ne’e, presiza profisionál saúde ne’ebé iha kompeténsia no dedikasaun atu garante asesu ba kuidadu saúde ho seguransa no kualidade iha territóriu nasionál tomak,” nia hateten.

Nia esplika, papel parteira sira la’ós de’it atu akompaña inan durante partu, maibé inklui mós akompañamentu durante isin-rua, edukasaun saúde reprodutiva, planeamentu familiár no prevensaun risku.

Aleinde ne’e, formasaun parteira tenke integra valór étiku, igualdade jéneru, respeitu ba direitus umanus no dignidade feto sira-nian, inklui kapasidade atu identifika kazu violénsia bazeia ba jéneru no fó apoiu inisiál ba vítima sira.

Nia konsidera katak dezafiu prinsipál depois aprovasaun kurríkulu foun mak asegura implementasaun efetiva no sustentável, ne’ebé presiza koordenasaun forte entre MESSK, Ministériu Saúde, ANAAA, instituisaun ensinu superiór no entidade profisionál sira.

Tanba ne’e, hein katak semináriu ne’e bele hamosu konsensu kona-ba estrutura kurríkulu, avaliasaun prontidaun instituisaun sira no planu implementasaun faseadu ba prazu badak, médiu no naruk, inklui hametin mekanizmu garantia kualidade no akreditasaun.

“Ha’u hakarak subliña mensajen ida kualidade edukasaun parteira sira-nian mak baze importante ba kualidade kuidadu saúde inan no labarik sira-nian,” nia dehan.

Jornalista : Felicidade Ximenes

Editór        : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!