Top

Juventude agora presiza investe-unidade hodi kontribui ba dezenvolvimentu TL

Juventude lorico aswa’in sira halo asaun pasífika iha 12 Novembru 1991. Imajen/Espesiál.

DILI, 12 Novembru 2026 (TATOLI)—Emprezáriu joven atuál Diretór TRON, João Amaral, hateten loron nasionál juventude “Masakre Santa Kruz” ba da-35, enkoraja juventude jerasaun foun atu kontinua investe no kria unidade hodi kontribui ba dezenvolvimentu iha Timor-Leste.

Nia hateten, juventude iha tempu rezisténsia ho juventude iha tempu agora iha diferensa boot, liuliu kona ba kondisaun, oportunidade no dezafiu ne’ebé sira hasoru.

Bainhira ko’alia kona-ba loron nasionál juventude 12 Novembru ne’e, labele haluha istória no sakrifísiu husi joven timoroan sira liuliu loriku aswa’in sira-ne’ebé iha 12 Novembru 1991 ho korajen boot hato’o sira-nia aspirasaun ba liberdade, to’o akontese Masakre Santa Cruz.

“Iha tempu ne’ebá, joven sira laiha liberdade no oportunidade hanesan ne’ebé ita iha ohin loron. Maibé sira iha korajen, determinasaun no espíritu nasionalizmu ne’ebé forte atu luta ba independénsia,” nia dehan.

Nune’e, nia dehan, agora joven sira moris ohin loron ne’e iha tempu independénsia, iha asesu ba edukasaun, teknolojia, informasaun no oportunidade oioin.

Tanba ne’e, nia haree katak se juventude iha tempu rezisténsia luta atu hetan independénsia polítika, entaun juventude iha tempu agora tenke kontinua luta atu hametin independénsia ekonómika no dezenvolvimentu nasaun.

“Ita-nia luta ohin loron la’ós tan luta kontra okupasaun, maibé luta kontra ki’ak, dezempregu, falta oportunidade no limitasaun iha dezenvolvimentu. Maibé ita mós tenke rekoñese katak joven ohin loron sei hasoru dezafiu barak hanesan oportunidade servisu ne’ebé limitadu, falta asesu ba kapitál no kompetisaun iha mundu dijitál,” nia dehan.

Nia fiar katak espíritu luta, solidariedade no patriotizmu husi jerasaun 12 Novembru tenke sai inspirasaun ba jerasaun foun sira atu kontinua kontribui ba dezenvolvimentu nasaun, tanba ba nia forma ida no onra sakrifísiu husi erói sira mak liuhusi kontribuisaun konkretu ba futuru Timor-Leste.

“Hanesan ha’u-nia esperiénsia hodi dezenvolve TRON Timor, nu’udar plataforma transporte online lokál iha tinan 2025. ha’u haree katak joven timoroan iha kapasidade atu kria inovasaun no solusaun dijitál ne’ebé bele responde ba nesesidade komunidade,” nia hateten.

Nia haktuir, maske iha prosesu ne’ebá sira hasoru dezafiu barak maibé sira kontinua aprende no buka maneira atu hadi’a servisu. Importante liu mak kria empregu no diversifika ekonomia iha rai laran.

“Kuaze motorista ne’ebé servisu iha TRON hamutuk 155 kompostu husi kareta no motor, sira konsege tula ona pasajeiru neʼebé rejistu iha ami-nia sistema hamutuk rihun-neen, tanba Ita atende ho lais, fasíl no seguru,” nia afirma.

Atividade transporte online ne’e benefísiu tebes ba pasajeiru sira-neʼebé presiza movimentasaun urjente liuliu iha tempu kalan, mirkolete no taxi labele movimenta to’o kalan, tanba sira-nia operasaun durante 24 oras no ida-ne’e mós sei loke empregu ba joven sira, inklui integra sistema dijitalizasaun nian iha era ida ohin loron.

“Liuhusi aplikasaun TRON TIMOR, kompañia ne’e oferese kategória servisu hitu, mak RIDE ba transporte motorizada, CAR ba táxi online, SEND ba entrega sasán, FOOD ba pedidu hahán, MART ba sosa nesesidade loro-loron, SERVICE ba pedidu servisu no CARGO ba transporte sasán,” nia hateten.

Kona-ba rendimentu, nia dehan, kompañia ho motorista sei fahe ninia persentajen lahanesan, signifika kompañia sei hetan 15% no motorista hetan 85%. Tanba motorista sira-ne’e sira-na’in mak ense kombustível, hadi’ak rasik sira-nia transporte bainhira avária.

Iha sorin seluk, tuir joven produtiva ne’ebé loke negóziu faan roupa no sasán kosmétiku online Fyastore, Lucitania Mariana Ximenes, hateten loron nasionál juventude lembra atu hakat pasu ba oin ho abilidade ne’ebé ita iha agora.

“Durante ne’e, ha’u faan sasán online dezde tinan 2020 ho rendimentu $100. Maibé ohin loron osan ne’ebé iha ha’u bele uza ba benefísiu nesesidade uma laran, lori eskola inklui seluk tan,”  Lucitania deklara.

Ida-ne’e, hatudu katak sai joven produtivu la dependénsia de’it ba ema seluk maibé oinsá mak atu dezenvolve no investe rasik, tanba asaun sira hanesan ne’e mós hola parte ba kontribuisaun dezenvolvimentu nasaun liuliu hamenus dezempregu no kria diversifikasaun ekonomia ita rai laran.

“Tanba ne’e, papel juventude ida agora tenke sai maduru promove unidade, talentu no sai mós rekursu potensiál ne’ebé fó influénsia pozitiva ba komunidade no família. Maske dalaruma limitasaun asesibilidade feto sei sai difikuldade atu kompete ho mane, maibé ha’u sei la rende atu hatudu matenek no abilidade ne’ebé ha’u iha,” nia subliña.

Nia husu ba joven sira hotu liuliu feto sira atu labele tauk espresa sai abilidade ne’ebé iha, kontinua kapasita-an rekoñese katak feto mós bele kontribui maske ho negósiu ne’ebé naton maibé konsege halo ita sai maduru no la dependénsia ba mane. Juventude sira uluk fakar ona raan ba ukun rasik-an, jerasaun foun tenke sai transformadora ba dezenvolvimentu.

Vise Primeiru-Ministru MKAS-MDRHC, Mariano Assanami Sabino, hateten loron nasionál juventude no masakre santa crúz ne’e sai hanesan reflesaun boot ida ba juventude sira hodi kapasita an prienxe ukun an ho atividade negósiu.

“Ita haree joven sira barak mak agora loke negósiu ki’ik iha fatin-fatin, entaun ita tenke promove nafatin setór privadu tanba sai emprezariál la’ós ema boot sira maibé hahú neneik husi baze hodi aprende sai maduru. Emprezariál la’ós de’it tuir tendernizasaun ba projetu maibé bele mós liuhusi investimentu mikro pekeña,” Assanami hateten.

Investimentu la’ós ba de’it osan maibé presiza investe mós ba kapasidade hodi maneja sistema jestaun ne’ebé di’ak, entaun prosesu atu sai ema riku ne’e lalais de’it, la’ós gasta osan arbiru manán tendernizasaun sosa fali viatura privadu, enkuantu osan laiha hahú faan fali.

“Tanba ne’e mak agora Governu esforsu atu eleva mikro pekeña empreza sira liuhusi estabelese Banku Nasionál Dezenvolvimentu ho objetivu atu fasilita no dudu juventude sira no ha’u luta atu tau fundu espesiál ka kréditu ida ba joven sira hodi loke negósiu,” nia dehan.

Aleinde ne’e, Diretór Jerál Komérsiu iha MKI, Elias de Jesus, hateten loron nasionál juventude mak oportunidade atu valoriza juventude nia kontribuisaun ba independénsia no reflete kona-ba sira-nia responsabilidade iha dezenvolvimentu nasaun.

“Nune’e agora joven sira bele kontribui liuhusi edukasaun, formasaun téknika, servisu ho responsabilidade no kriasaun negósiu, iha área ekonomia, ami enkoraja joven sira atu identifika nesesidade merkadu, dezenvolve produtu lokál no kria oportunidade servisu ba ema seluk” Diretór Jerál ne’e enkoraja.

Nia dehan, kontribuisaun ne’e bele hahú ho asaun simples, prodúz ho kualidade, atende konsumidór ho onestidade, jere osan ho di’ak no kumpre, nune’e obrigasaun husi MKI nia kna’ar mak ajuda kria kondisaun atu inisiativa hirak-ne’e bele dezenvolve.

Agora, nai dehan, joven barak mak agira loke negósiu ki’ik sira iha dalan, nune’e Governu presiza ajuda negósiu ki’ik desde faze hahú to’o faze dezenvolvimentu tanba apoiu ne’e presiza liga formasaun, finansiamentu no asesu ba merkadu.

“Tanba ne’e mak durante ne’e MKI halo formalizasaun klaru kona-ba rejistu negósiu no lisensiamentu, ho koordenasaun entre entidade relevante; Promosaun no merkadu ne’ebé fasilita partisipasaun iha feira no espozisaun, no liga empreendedór ho loja, distribuidór, otél no kompradór seluk,” nia informa.

Nia hatutan, seluk tan mak preparasaun ba finansiamentu, ajuda joven prepara planu negósiu no dokumentu ne’ebé instituisaun finanseira presiza.

Tanba ne’e MKI iha esperiénsia kolaborasaun ho parseiru sira iha feira empreendedorizmu joven. Esperiénsia ne’e bele sai baze atu hadi’a apoiu tuir empreendedór sira-nia nesesidade. Apoiu presiza inklui akompañamentu hafoin atividade, atu haree se negósiu nia vendas no rendimentu aumenta.

“Ha’u haree inisiativa ne’e hanesan pasu importante atu hadi’a asesu ba finansiamentu produtivu. Negósiu presiza kapitál atu sosa ekipamentu, aumenta produsaun no hadi’a kualidade,” nia esplika.

Iha 28 outubru 2026, Governu aprova kapitalizasaun Banku Nasionál Dezenvolvimentu Timor-Leste hodi ajuda mikro negósiu sira.

“Ha’u konsidera importante atu produtu finanseiru ne’ebé dezenvolve bele responde ba sira-nia kapasidade no siklu negósiu. Kondisaun kona-ba asesu, juros, garantia no prazu pagamentu presiza tuir regra neʼebé banku aprova no publika,” nia dehan.

Entaun MKI nia kontribuisaun mak ajuda empreendedór prepara planu negósiu, rejistu finanseiru no informasaun merkadu. Desizaun kona-ba aprovasaun empréstimu mak banku nia responsabilidade. Kréditu presiza ajuda negósiu dezenvolve ho kapasidade atu selu fila-fali.

“Tanba iha merkadu nasionál, mikro negósiu bele aumenta oferta produtu, kria empregu no liga produtór iha munisipiu ho kompradór iha sentru urbanu. Ba merkadu rejionál, negósiu ki’ik bele hahú liuhusi kooperasaun ho empreza seluk ka fornesimentu ba esportadór, entaun sira la presiza hahú ho esportasaun direta”, nia esplika.

Maibé tuir nia asesu ba merkadu rejionál presiza preparasaun, produtu tenke kumpre rekizitu kualidade, seguransa, embalagem no rótulu. Negósiu mós presiza garante volume, presu kompetitivu no entrega tuir prazu.

“MKI nia kna’ar mak ajuda promove produtu, fasilita kontaktu ho kompradór no fó orientasaun kona-ba prosedimentu komérsiu. Oportunidade rejionál hele fó benefísiu bainhira negósiu sira prepara kapasidade atu responde ba prokura”, nia afirma.

Tanba ne’e, nia husu ba joven sira tenke disipliña no kriatividade iha valór ba dezenvolvimentu nasaun. Ba imi ne’ebé hakarak hahú negósiu, hahú ho planu neʼebé realistiku.

“Estuda nesesidade konsumidór, kalkula kustu, separa osan negósiu husi osan pesoál no mantein kualidade. Buka formasaun no orientasaun bainhira presiza,” nia hateten.

Jornalista : Alexandra da Costa

Editór        : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!