Komunidade aldeia rua iha Tekinomata enfrenta difikuldade asesu bee-moos

BAUKAU, 13 Novembru 2026 (TATOLI)—Komunidade iha Aldeia Iti-Daho no Samagia, Suku Tekinomata, Postu Administrativu Laga, Munisípiu Baukau, enfrenta difikuldade asesu bee-moos tanba bailoron naruk hamenus bee iha posu no bee-matan sira.
Xefe Suku Tekinomata, Abílio Diamantino Ximenes, esplika katak maioria komunidade iha suku ne’e depende ba posu no sistema distribuisaun bee husi bee-matan. Maibé, bailoron naruk no distánsia entre komunidade no bee-matan sai obstákulu ba asesu bee, liuliu ba moradór sira iha Aldeia Iti-Daho no Samagia.
“Tinan hirak liubá, bee natoon sei iha, maibé agora bee menus. Iha parte balun, bee iha mota laran mós laiha ona,” Xefe Suku Tekinomata ne’e hateten iha Samagia, Sesta ne’e.
Nia relata katak mudansa klimátika mós afeta disponibilidade bee ba konsume iha suku ne’e. Bee iha posu hamutuk 45 ne’ebé komunidade ke’e hahú menus, liuliu iha Aldeia Iti-Daho no Samagia.
Aleinde ne’e, mákina bompa bee ne’ebé uza nu’udár sistema distribuisaun bee-moos, konstruidu hosi Programa Nasionál Dezenvolvimentu Suku (PNDS) iha bee-matan rua, Kou’ugira no Ro’obere, hetan avaria. Tanba ne’e, sistema ne’e labele fornese bee ba komunidade iha aldeia rua referida.
Kauza seluk ne’ebé mosu tanba bailoron naruk mak duut hahú maran, ne’ebé afeta ba animál hakiak, hanesan karau, atu hetan hahán. Situasaun ne’e rezulta Autoridade Suku Tekinomata rejista karau tolu mate iha inísiu fulan-Novembru ne’e.
Suku Tekinomata kompostu hosi aldeia haat, mak Samagia, Iti-Daho, Kaikasalari no Bulubai, ho populasaun hamutuk na’in-2.263, husi uma-kain 551.
Kontestu
Timor-Leste kontinua enfrenta risku bee-menus tanba mudansa padraun udan no bailoron naruk. UNICEF, iha análize kona-ba El Niño 2026–2027, hateten katak fenómeno ne’e bele hamenus udan durante períodu Novembru 2026 to’o Abril 2027, no aumenta risku bailoron maka’as, bee-menus no redusaun produsaun agríkola.
Enkuantu, dokumentu Nasionál Determinadu Kontribuisaun (NDC) Timor-Leste 2026–2035 mós identifika seguransa bee nu’udár dezafiu dezenvolvimentu, liuliu iha área rurál, ne’ebé komunidade depende ba mota, bee-matan no posu. Informasaun sira-ne’e fó kontestu ba difikuldade asesu bee ne’ebé komunidade iha Tekinomata enfrenta.
Klik notísia relevante sira iha kraik hodi lee:
- UNICEF: El Niño 2026–2027 – Perspetiva ba labarik iha Timor-Leste
- ONU Timor-Leste: Risku bailoron no ahi iha Timor-Leste – Impaktu El Niño ba komunidade
- Timor-Leste: Kontribuisaun Nasionál Determinadu 2026–2035 (NDC 3.0)
Jornalista: Natalino Belo
Editór: Xisto Freitas da Piedade

