MAPPF kontinua foku ba irrigasaun hodi hasa’e produsaun agríkola

DILI, 13 Novembru 2026 (TATOLI)-Ministru Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta, Marcos da Cruz, hatete katak ministériu sei kontinua fó prioridade ba dezenvolvimentu infraestrutura irrigasaun iha 2027, hodi hasa’e produsaun agríkola no garante ai-han iha rai-laran.
Governante ne’e esplika katak, ba tinan 2027, ministériu hetan alokasaun orsamentál millaun$25. Maibé, kuandu konta hamutuk ho fundu ne’ebé aloka ba projetu MAPPF nian iha Fundu Infraestrutura, montante orsamentál ne’e aumenta liu millaun $45.
“Tinan oin ami hetan alokasaun orsamentu ba ministériu hamutuk millaun $25, maibé ida-ne’e ba atividade ministériu nian. Ita sura hamutuk ho osan neʼebé aloka mai iha projetu MAPPF nian iha Fundu Infraestrutura ne’e boot. Tinan ida-ne’e aloka ba Fundu Infraestrutura aloka millaun $20,6. Nune’e, totál osan ita hetan ne’e millaun $45-resin”, Marco da Cruz hatete ba Tatoli, ohin.
Nia hatutan katak, hasa’e produsaun agríkola la depende de’it ba alokasaun orsamentu, maibé mós ba komponente importante sira, liuliu infraestrutura bázika hanesan sistema irrigasaun. Tanba ne’e, maski konstrusaun infraestrutura irrigasaun hotu ona, sei presiza asegura katak sistema sira ne’e funsiona ho di’ak atu bele kontribui ba aumentu produsaun.
Ministru ne’e afirma katak rezultadu hosi investimentu iha infraestrutura irrigasaun ne’ebé hala’o durante mandatu Governu IV no V komesa hatudu ona, tanba sistema irrigasaun balun agora funsiona ona. Maski nune’e, kapasidade irrigasaun ne’ebé iha seidauk sufisiente atu responde ba nesesidade agrikultór sira. Iha tempu ikus, Governu inaugura tan sistema irrigasaun Laivai, iha Lautein, no Galata, iha Baukau.
“Ita atu hasa’e produsaun, ita mós tenke introdús teknolojia mak ita sosa tratór fila-rai, ko’a hare, kuda hare nian. Daudaun tratór ne’ebé agrikultór utiliza ne’e hamutuk 290, ida-ne’e inklui tratór fila-rai, kuda hare no ko’a hare”, nia dehan.
Tuir Marcos da Cruz, atu hasa’e produsaun agríkola, presiza mós envolve setór privadu no asegura katak agrikultór sira iha kondisaun di’ak atu hala’o sira-nia atividade produtiva. Iha kontestu ida-ne’e, Governu kria ona Banku Nasionál Dezenvolvimentu Timor-Leste (BNDTL), ne’ebé espera atu hahú operasaun iha tinan oin, hodi fasilita agrikultór sira asesu ba finansiamentu atu apoia sira-nia atividade no nesesidade operasionál.
Kona-ba infraestrutura irrigasaun ne’ebé funsiona ona, ministru refere katak iha sistema irrigasaun hamutuk 30, inklui irrigasaun ki’ik no média ne’ebé ministériu kontinua monitoriza no mantein kada tinan.
Iha parte seluk, iha projetu irrigasaun boot hamutuk sanulu ne’ebé hetan finansiamentu husi Fundu Infraestrutura. Housi númeru ne’e, rua inaugura ona, mak irrigasaun Laivai-Lautein no Galata.
Projetu irrigasaun boot sira seluk ne’ebé iha prosesu konstrusaun inklui irrigasaun Maliana II, iha munisípiu Bobonar,; Uatuwa-Modobuti, iha Baukau, Irabere no Irabi de Baixo, iha Lautein, Sahem, iha Manatutu, no Fatuk Mean-Vemasse, iha Baukau.
Enkuantu projetu rua seluk, mak eskema irrigasaun Karau-Ulun, iha Manufahi, no Laklo-Sumase, iha Manatutu, hela iha prosesu avaliasaun husi Komisaun Nasionál Aprovizionamentu (CNA).
Iha tempu hanesan, eskema irrigasaun Maukola-Laomea, iha Kovalima, hela iha prosesu verifikasaun husi Tribunál Konta.
Aleinde projetu irrigasaun sira, MAPPF mós hala’o konstrusaun infraestrutura protesaun bee iha Sumase, Manatutu, no serbisu emerjénsia ba konstrusaun barreira protesaun iha intake Oebaba no Bonuk, iha Ainaru.
Marcos da Cruz informa katak, husi orsamentu millaun $16 ne’ebé previstu iha Fundu Infraestrutura ba projetu sira iha 2026, ezekusaun to’o ona 80%. Nia afirma katak, iha Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027, ministériu sei kontinua fó prioridade ba projetu sira ne’e hodi apoia aumentu produsaun agríkola.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

