Top

RE-ABD biométriku, STAE Dili estabelese koordenasaun ho parte relevante kona-ba Eleisaun Prezidensiál 2027

Sekretariadu Tékniku Administrasaun Eleitorál (STAE) Munisípiu Dili, Komisaun Nasionál Eleisaun (CNE-sigla portugeza), Autoridade Munisipál Dili no reprezentante partidu polítiku sira hala’o enkontru koordenasaun. Imajen TATOLI/Osória Marques

DILI, 13 Novembru 2026 (TATOLI)—Sekretariadu Tékniku Administrasaun Eleitorál (STAE) Munisípiu Dili, Komisaun Nasionál Eleisaun (CNE-sigla portugeza), Autoridade Munisipál Dili no reprezentante partidu polítiku sira hala’o enkontru koordenasaun atu koordena atividade Resensiamentu Eleitorál no Atualizasaun Baze Dadus (RE-ABD) ho sistema biométriku, nu’udár parte husi preparasaun ba Eleisaun Prezidensiál 2027.

Durante enkontru ne’e, reprezentante STAE Munisípiu Dili, Filomeno Maria da Silva Smith, hateten katak koordenasaun ho reprezentante partidu polítiku no parte relevante sira importante atu fó informasaun kona-ba prosesu atualizasaun lista eleitorál, hodi permite sidadaun sira konfirma sira-nia dadus no asegura katak sira-nia naran rejistadu iha lista eleitorál.

Sekretariadu Tékniku Administrasaun Eleitorál (STAE) Munisípiu Dili, Komisaun Nasionál Eleisaun (CNE-sigla portugeza), Autoridade Munisipál Dili no reprezentante partidu polítiku sira hala’o enkontru koordenasaun. Imajen TATOLI/Osória Marques

“Ohin ami kontinua halo koordenasaun ho reprezentante partidu polítiku no parte relevante sira atu fó informasaun kona-ba prosesu atualizasaun lista eleitorál, nune’e sidadaun sira bele konfirma sira-nia dadus no asegura katak sira-nia naran tama iha lista eleitorál ba Eleisaun Prezidensiál,” Filomeno dehan ba jornalista sira, iha Salaun Apuramentu CNE, Kolmera, Sesta ne’e.

Nia apela mós ba autoridade lokál, liuliu xefe suku sira, atu aselera prosesu atualizasaun baze dadus biométriku iha sira-nia área administrasaun.

“Ho ida-ne’e, ita bele kontribui ba eleisaun ne’ebé di’ak no susesu,” nia subliña.

Iha enkontru ne’e, Sekretária CNE, Terezinha Cardoso, apela ba sidadaun hotu, liuliu eleitór sira ne’ebé seidauk atualiza sira-nia kartaun eleitorál, atu halo atualizasaun dadus biométriku hodi asegura sira-nia direitu atu partisipa iha Eleisaun Prezidensiál 2027.

Nia esplika katak partisipasaun hosi entidade hotu-hotu importante tebes, tanba instituisaun idaidak iha papél no kompeténsia rasik atu garante katak prosesu atualizasaun dadus eleitorál la’o tuir regra no prosedimentu ne’ebé determina.

Terezinha subliña katak partidu polítiku sira iha papél importante atu fiskaliza prosesu, enkuantu CNE tenke kontinua hala’o supervizaun, akompañamentu no monitorizasaun hodi asegura transparénsia, laiha diskriminasaun no integridade iha prosesu.

“Dadus biométriku ne’ebé atualiza ona sei sai baze importante ba prosesu Eleisaun Prezidensiál 2027, tanba Governu sei uza sistema biométriku iha administrasaun kartaun eleitorál,” nia tenik.

Aleinde ne’e, Diretór STAE Munisípiu Dili, Horácio Martins, hateten katak RE-ABD ne’e sei fornese atendimentu móvel iha nivel suku no postu administrativu sira, hodi fasilita sidadaun sira ne’ebé hasoru difikuldade atu asesu ba sentru atendimentu.

Nia esplika katak atendimentu móvel ne’e sei bazeia ba pedidu hosi xefe suku sira, hodi permite ekipa téknika STAE nian bá diretamente ba komunidade ne’ebé presiza servisu atualizasaun dadus biométriku.

“Ita-nia atendimentu móvel ne’e sei bazeia ba pedidu hosi xefe suku sira, hodi permite ekipa téknika bá diretamente ba komunidade ne’ebé presiza servisu atualizasaun dadus biométriku. Nune’e, ami sei hahú iha Suku Hera no kontinua bá suku seluk iha semana oin,” nia dehan.

Nia hatutan katak STAE Dili sei kontinua fornese atendimentu móvel ba eleitór sira-ne’ebé hela dook hosi postu administrativu, hodi fasilita asesu ba servisu resensiamentu no atualizasaun dadus.

Iha parte seluk, Diretora Diresaun Munisipál Konservatória Servisu Rejistu no Notariadu (DMCSRN) Dili, Ana Maria Soares, hateten katak prosesu verifikasaun identidade presiza dokumentu apoiu balu, inklui sertidaun batizmu hosi igreja ne’ebé sidadaun refere ba, sertidaun kazamentu ba sidadaun sira-ne’ebé kaben ona, no dokumentu seluk ne’ebé bele prova identidade no istória família.

Dokumentu hirak ne’e importante atu verifika informasaun kona-ba titulár nia inan-aman, avó paternu no avó maternu, data no fatin moris, suku orijen no estatutu sivíl, hodi asegura katak informasaun ne’ebé rejista iha sistema loos no kompletu.

Ana Maria hateten mós katak ekipa notariadu sira fornese atendimentu liuhosi rejistu móvel ba komunidade, inklui iha área sira iha Munisípiu Dili, hodi fasilita sidadaun sira-ne’ebé hasoru difikuldade atu asesu diretamente ba servisu notariadu.

Maski nune’e, implementasaun rejistu móvel no atendimentu ba sidadaun sira hasoru obstákulu balu, liuliu limitasaun sistema online ne’ebé dalaruma la funsiona ho di’ak. Situasaun ne’e bele hamenus kapasidade ekipa atu rejista sidadaun barak iha loron ida.

“Ita-nia ekipa ida bele rejista sidadaun barak, maibé bainhira sistema online iha problema, prosesu ne’e sai kle’ur no bele impede kontinuidade servisu. Ida-ne’e mak sai dezafiu ba ami,” nia informa.

Ana Maria enkoraja joven sira-ne’ebé tama ona idade tinan 17 atu bá halo rejistu no prepara dokumentu nesesáriu, tanba idade ne’e importante ba sidadaun atu kumpre obrigasaun sívika, inklui asesu ba direitu eleitorál.

“Prosesu verifikasaun dokumentu la’ós de’it responsabilidade instituisaun, maibé presiza mós kooperasaun no konxiénsia hosi sidadaun sira atu aprezenta dokumentu orijinál no informasaun ne’ebé loos,” Ana Maria tenik.

Nia hatutan katak notariadu kontinua halo koordenasaun ho igreja no instituisaun relevante sira atu konfirma validade dokumentu, hodi evita erru iha rejistu no asegura katak sertidaun moris ne’ebé emite bazeia ba informasaun ne’ebé loos.

Iha ámbitu seguransa, Komandante Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), Orlando Gomes, hateten katak PNTL iha kompromisu atu garante seguransa durante prosesu resensiamentu eleitorál, inklui protesaun ba funsionáriu, ekipamentu no baze dadus eleitorál, hodi asegura katak prosesu la’o ho orden, seguru no hakmatek.

Nia konsidera katak seguransa nu’udár komponente importante ida iha prosesu resensiamentu eleitorál, tanba situasaun ne’ebé la seguru, konflitu pesoál, intimidasaun no perturbasaun orden públika bele afeta prosesu rejistu sidadaun sira-nian.

Orlando esplika katak atu asegura prosesu ne’e la’o ho susesu, presiza komunikasaun efetiva, koordenasaun servisu no kolaborasaun entre instituisaun relevante sira, inklui PNTL, Notariadu, STAE, autoridade munisipál no administrasaun postu administrativu sira.

Nia hatutan PNTL iha responsabilidade atu proteje funsionáriu sira-ne’ebé hala’o servisu iha sentru resensiamentu, hodi prevene ameasa, intimidasaun ka aktu violénsia ne’ebé bele impede sira-nia servisu.

Nia esplika katak protesaun ne’e la’ós de’it ba funsionáriu, maibé inklui mós ekipamentu no baze dadus eleitorál ne’ebé importante tebes ba prosesu rejistu sidadaun sira-nian.

PNTL sei fó-atensaun ba situasaun seguransa iha área sira ne’ebé identifikada nu’udár fatin risku, liuliu fatin ne’ebé iha poténsia atu mosu konflitu ka perturbasaun orden públika.

“Maski ami-nia rekursu umanu no ekipamentu limitadu, PNTL sei kontinua halo preparasaun, vijilánsia no koordenasaun ho ekipa sira iha terrenu, inklui kolokasaun efetiva polísia nian iha área sira-ne’ebé presiza protesaun adisionál,” nia hateten.

Nia enfatiza katak komunikasaun, koordenasaun no kolaborasaun entre instituisaun sira importante atu identifika risku sedu no prevene problema durante prosesu resensiamentu.

Ho preparasaun no kooperasaun entre instituisaun hotu-hotu, PNTL hein katak prosesu resensiamentu eleitorál bele la’o ho seguru, ordenadu no livre hosi perturbasaun.

Rezultadu Resensiamentu no Atualizasaun Baze Dadus

Tuir dadus ne’ebé aprezenta iha enkontru ne’e, STAE Munisípiu Dili hahú introdús sistema baze biométriku ba RE-ABD iha 18 Jullu 2004, ho total eleitór rejistadu iha Autoridade Munisipál Dili hamutuk 196.438, kompostu hosi mane na’in-103.010 no feto na’in-93.428.

Dadus ne’e hatudu katak eleitór na’in-76.067 mak atualiza ona sira-nia dadus iha sistema biométriku, enkuantu eleitór foun hamutuk 15.158, kompostu hosi mane na’in-7.643 no feto na’in-7.515.

Eleitór foun no tuan ne’ebé atualiza no rejista hamutuk 91.725, kompostu hosi mane na’in-44.677 no feto na’in-47.048. Enkuantu eleitór na’in-119.871 seidauk atualiza sira-nia dadus biométriku, kompostu hosi mane na’in-65.976 no feto na’in-53.895.

Totál eleitór iha Munisípiu Dili, tuir dadus ne’ebé aprezentadu, hamutuk 211.433, kompostu hosi mane na’in-110.588 no feto na’in-100.845.

Eleitór iha Postu Administrativu Kristu Rei

Totál eleitór rejistadu iha sistema biométriku hamutuk 45.295, kompostu hosi mane na’in-23.844 no feto na’in-21.401.

Eleitór rejistadu iha sistema biométriku hamutuk 18.081, ka 39,92%, kompostu hosi mane na’in-8.545 no feto na’in-9.536.

Eleitór ne’ebé seidauk atualiza hamutuk 27.214, kompostu hosi mane na’in-15.299 no feto na’in-11.915. Eleitór foun hamutuk 3.511, kompostu hosi mane na’in-1.814 no feto na’in-1.697.

Eleitór atualizadu no rejistadu hamutuk 21.592, kompostu hosi mane na’in-10.359 no feto na’in-11.233. Totál eleitór iha postu administrativu ne’e hamutuk 48.772, kompostu hosi mane na’in-25.645 no feto na’in-23.127.

Eleitór iha Postu Administrativu Metinaru

Totál eleitór rejistadu iha sistema semi-biométriku hamutuk 3.082, kompostu hosi mane na’in-2.040 no feto na’in-1.042.

Eleitór rejistadu iha sistema biométriku hamutuk 2.147, ho persentajen 53,14%, kompostu hosi mane na’in-1.041 no feto na’in-1.106. Eleitór ne’ebé seidauk atualizadu hamutuk 1.835, kompostu hosi mane na’in-999 no feto na’in-836.

Eleitór foun hamutuk 337, kompostu hosi mane na’in-174 no feto na’in-163. Eleitór atualizadu no rejistadu hamutuk 2.484, kompostu hosi mane na’in-1.215 no feto na’in-1.269.

Totál eleitór iha postu administrativu ne’e hamutuk 4.319, kompostu hosi mane na’in-2.214 no feto na’in-2.105.

Eleitór iha Postu Administrativu Dom Aleixo

Totál eleitór rejistadu iha sistema biométriku hamutuk 88.106, kompostu hosi mane na’in-46.523 no feto na’in-41.583.

Eleitór rejistadu iha sistema biométriku hamutuk 33.530, ka 38,06%, kompostu hosi mane na’in-16.470 no feto na’in-17.000.

Eleitór ne’ebé seidauk atualiza hamutuk 54.576, kompostu hosi mane na’in-30.053 no feto na’in-24.523. Eleitór foun hamutuk 7.428, kompostu hosi mane na’in-3.712 no feto na’in-3.616.

Eleitór atualizadu no rejistadu hamutuk 40.958, kompostu hosi mane na’in-20.182 no feto na’in-20.776. Totál eleitór iha postu administrativu ne’e hamutuk 95.444, kompostu hosi mane na’in-50.204 no feto na’in-45.240.

Eleitór iha Postu Administrativu Vera Krúz

Totál eleitór rejistadu iha sistema biométriku hamutuk 30.421, kompostu hosi mane na’in-15.626 no feto na’in-4.295.

Eleitór rejistadu iha sistema biométriku hamutuk 12.860, ka 42,27%, kompostu hosi mane na’in-6.102 no feto na’in-6.758.

Eleitór ne’ebé seidauk atualizadu hamutuk 17.561, kompostu hosi mane na’in-634 no feto na’in-8.038. Eleitór foun hamutuk 2.178, kompostu hosi mane na’in-1.075 no feto na’in-1.103.

Eleitór atualizadu no rejistadu hamutuk 15.038, kompostu hosi mane na’in-7.717 no feto na’in-7.861. Totál eleitór iha postu administrativu ne’e hamutuk 32.578, kompostu hosi mane na’in-16.691 no feto na’in-15.887.

Eleitór iha Postu Administrativu Na’in Feto

Totál eleitór rejistadu iha sistema biométriku hamutuk 25.586, kompostu hosi mane na’in-13.465 no feto na’in-12.101.

Eleitór atualizadu iha sistema biométriku hamutuk 9.940, ho persentajen 30,44%, kompostu hosi mane na’in-4.870 no feto na’in-5.070.

Eleitór ne’ebé seidauk atualizadu hamutuk 15.626, kompostu hosi mane na’in-6.000 no feto na’in-7.031. Eleitór foun hamutuk 1.704, kompostu hosi mane na’in-868 no feto na’in-836.

Eleitór atualizadu no rejistadu hamutuk 11.644, kompostu hosi mane na’in-5.738 no feto na’in-5.906. Totál eleitór iha postu administrativu ne’e hamutuk 27.252, kompostu hosi mane na’in-14.322 no feto na’in-12.930.

Kontestu

Governu Timor-Leste, liuhosi STAE, hahú prosesa Resensiamentu Eleitorál no Atualizasaun Baze Dadus Eleitorál ho sistema biométriku iha 07 Outubru 2026, nu’udár parte husi preparasaun ba Eleisaun Prezidensiál 2027. Prosesu ne’e sei hala’o to’o 22 Janeiru 2027 iha postu administrativu hotu-hotu inklui Autoridade Administrativa Ataúru.

Prosesu ne’e inklui rejistu eleitór foun, atualizasaun dadus pesoál, mudansa rezidénsia, troka kartaun eleitorál ne’ebé estraga no emisaun kartaun foun ba eleitór sira-ne’ebé lakon kartaun. Sidadaun sira-ne’ebé seidauk rejistada no iha idade 16 ka liu bele halo rejistu, tuir rekizitu idade eleitorál ne’ebé vigora.

Klik notísia relevante sira iha kraik hodi lee:

  1. Avisu STAE kona-ba RE-ABD biométriku ba Eleisaun Prezidensiál 2027 — Avisu ofisiál Governu kona-ba kalendáriu no rekizitu resensiamentu.
  2. CNE husu Serbisu Notariadu fasilita STAE atualiza baze dadus eleitór iha Baukau — Notísia TATOLI kona-ba koordenasaun CNE, STAE no Notariadu.
  3. Tomás Cabral: STAE kontinua prepara prosesu resensiamentu biométriku — Preparasaun STAE ba sistema biométriku.
  4. CNE e STAE atualizam Ramos-Horta sobre preparação para eleições presidenciais de 2027 — Informasaun kona-ba preparasaun eleisaun 2027.
  5. STAE hakbesik atendimentu REABD biométriku ba eleitór iha Kailaku — Implementasaun atendimentu biométriku iha nivel postu administrativu.

Jornalista: Osória Marques

Editór: Xisto Freitas da Piedade

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!