Top

Governu enkoraja MSME muda husi produsaun ho eskala ki’ik ba indústria boot

Diretór Nasionál Dezenvolvimentu Kooperativa Finanseira husi MKI, Reinaldo Borges, Imajen Tatoli/Sérgio da Cruz

DILI, 16 Novembru 2026 (TATOLI) – Ministériu Komérsiu no Indústria (MKI) enkoraja empreza mikro, ki’ik, no médiu (MSME, sigla inglés) sira atu hasa’e kapasidade produsaun, dezenvolve produtu lokál ne’ebé inovadór no habelar rede marketing hodi haburas transformasaun negósiu ki’ik sira ba indústria ne’ebé boot no kompetitivu liu.

Liafuan ne’e husi Diretór Nasionál Apoiu Dezenvolvimentu Mikro, Pekena no Médiu Empreza husi MKI, Reinaldo Borges, no Asesór MKI, Subash Mishra, iha semináriu Dili Internasionál Trade Expo (DITE) 2026.

Iha ninia aprezentasaun, Subash Mishra subliña katak MSME sira maka fundasaun krusiál ba kreximentu ekonómiku nasionál tanba sira iha papél ida hodi kria empregu, dezenvolve produtu lokál sira, no hasa’e rendimentu komunidade nian.

Tuir nia, emprezáriu sira labele foka de’it ba volume produsaun ne’ebé limitadu, maibé presiza mós iha vizaun ba tempu naruk hodi habelar eskalaun negósiu, hasa’e produtividade, no alkansa merkadu ne’ebé luan liu.

“Bainhira ita hahú negósiu ki’ik ida, ita tenke hanoin kona-ba oinsá ida-ne’e bele sai boot liután. Ita tenke iha ambisaun atu haburas ita-nia negósiu husi mikro ba pekena, no depois médiu, nune’e ita bele kria tan empregu sira”, Subash Mishra dehan.

Nia dehan Timor-Leste iha produtu lokál oioin ho poténsia atu dezenvolve ba indústria ho eskala boot, inklui kafé, xokolate, bebida, tradisionál, tais, kripik, no produtu agríkola prosesadu sira seluk.

Maibé, obstákulu prinsipál ida ne’ebé MSME sira hasoru nafatin maka volume produsaun ne’ebé limitadu no falta konsisténsia hodi hatán ba ezijénsia merkadu nian.

Subash fó ezemplu kona-ba negósiu ida ne’ebé daudaun prodús de’it produtu kilógrama 100 ida-ne’e presiza hahú halo planu atu aumenta nia kapasidade ba kilógrama 1.000 hodi bele hatán ba ezijénsia merkadu nian ne’ebé luan liu, ida-ne’e maka tenke sai hanesan objetivu iha dezenvolvimentu MSME sira.

Tuir nia, hasa’e kapasidade produsaun tenke akompaña ho mudansa hanoin iha hala’o negósiu, liuliu kona-ba kalkulasaun kustu, determinasaun presu fa’an, jestaun lukru, no estratéjia distribuisaun.

Nia esplika katak na’in ba negósiu sira presiza komprende komponente hothotu husi kustu produsaun nian, husi matéria-prima no traballadór to’o embalajen no transporte, molok determina folin fa’an husi produtu ida.

Ho kálkulu ne’ebé loos, emprezáriu sira bele oferese folin ne’ebé kompetitivu liu enkuantu aumenta venda liuhusi volume produsaun ne’ebé boot liu.

“Lukru ki’ik la’ós problema bainhira ita bele fa’an produtu ho kuantidade boot no mantein kontinuidade negósiu nian. Importante liu maka ita la hetan lakon no produsaun tenke kontinua”, nia hatete.

Aleinde ne’e, Subash subliña importánsia atu harii sistema distribuisaun no kadeia fornesimentu ida ne’ebé efetivu liu liuhusi kolaborasaun ho negosiante sira, distributór sira, loja sira, no supermerkadu sira.

Nia fó ezemplu kona-ba sistema komérsiu kafé iha Timor-Leste, iha ne’ebé agrikultór sira prodús merkadoria ne’e, enkuantu kompañia kolektór no prosesamentu sira mak kaer transporte, prosesamentu, no komersializasaun.

Nia fiar katak mekanizmu hanesan bele aplika ba produtu lokál oioin, hodi halakon nesesidade ba MSME sira atu kaer prosesu produsaun no venda tomak ho independente.

Durante semináriu, Subash mós identifika merkadoria lokál oioin ho potensiál atu dezenvolve ba indústria sira ho valór akrexentadu, inklui hudi, manga, tamarindo, masin, kafé, no seluk tan.

Nia esplika, husi bele prodús la’ós de’it ba kripik maibé mós bele halo banana uut hodi uza ba restaurante no negósiu bebida sira.

Entretantu, manga, ne’ebé prodús barak iha rejiaun oioin, inklui Lautein, Baukau, Vikeke, Manatutu, no Manufahi, iha poténsia atu prosesa sai ai-han maran, no produtu embalajen sira seluk.

Subash destaka mós potensiál husi indústria prosesamentu ai-palmeira, no tua-mutin, ne’ebé disponivel iha rejiaun oioin hanesan Metinaru, Lautein, no Oekusi.

Tuir nia, ai-palmeira nia been bele dezenvolve sai bebida prosesada no modo-tahan, nune’e kria oportunidade negósiu foun ba komunidade rurál sira.

Nia kalkula katak dezenvolve indústria bazeia ba ai-palmeira nia been iha poténsia atu hamosu atividade ekonómika ho valór to’o millaun $20 se jere ho sériu no dezenvolve iha eskala boot.

“Timor-Leste iha poténsia atu dezenvolve negósiu ho millaun $20 husi de’it produtu ai-palmeira nia been. Ita la presiza depende de’it ba setór mineiru hodi harii atividade ekonómika substansiál”, nia hatete.

Aleinde prosesamentu ai-han, nia mós enkoraja utilizasaun lixu agríkola nian ba produtu sira ne’ebé iha valór ekonómiku, hanesan nuu kulit halo ba adubu, no kafé-kulit halo ba pelet ka brikete sira.

Subash fiar katak inovasaun no diversifikasaun produtu ida-ne’e bele ajuda emprezáriu lokál sira hasa’e sira-nia rendimentu enkuantu loke oportunidade sira atu tama iha merkadu esportasaun nian.

Nia introdús plataforma dijitál Made in Timor-Leste ne’ebé dezenvolve husi Governu atu ajuda emprezáriu lokál sira promove sira-nia empreza no produtu.

Liuhusi plataforma ida-ne’e, negósiu sira bele rejista sira-nia perfíl negósiu, hasai informasaun kona-ba produtu, no habelar oportunidade sira marketing nian.

Nia husu ba ekipa MKI sira iha munisípiu hotu-hotu atu ativamente fó asisténsia ba MSME sira, hahú husi rejistu no dezenvolvimentu produtu to’o hasa’e kapasidade produsaun no esplora merkadu sira.

Subash mós subliña katak transformasaun susesu husi MSME sira presiza dixiplina produsaun no kompromisu ba tempu naruk husi emprezáriu sira.

“Ita-nia produtu lokál barak mak iha kualidade di’ak, maibé kuantidade produsaun sei limitadu. Emprezáriu sira tenke iha disiplina hodi kontinua prodús loron-loron tanba sustentabilidade produsaun hanesan parte krusiál ba dezenvolvimentu emprezariál”, nia subliña.

Liuhusi semináriu DITE 2026, MKI hein katak MSME sira bele hadi’a sira-nia abilidade jestaun negósiu nian, utiliza teknolojia dijitál, no dezenvolve indústria sira ne’ebé bazeia ba rekursu lokál sira hodi kompete iha merkadu nasionál no internasionál, inklui iha rejiaun ASEAN nia laran.

Reinaldo Borges revela katak Governu fó ona apoiu diretu ba benefisiáriu hamutuk 420 liuhusi programa Bussiness Incubation Challenge (BIC), inklui benefisiáriu hamutuk 51 husi Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambenu.

Maski nune’e, nia rekoñese katak Governu seidauk iha baze dadus nasionál ne’ebé kompriensivu kona-ba totál MSME ne’ebé hala’o operasaun iha Timor-Leste.

“Liuhusi programa BIC, ita iha benefisiáriu hamutuk 420 ne’ebé hetan apoiu diretu husi ministériu. Maibé, númeru ne’e la reflete númeru tomak husi empreza mikro, ki’ik, no médiu sira iha Timor-Leste tanba barak maka to’o agora seidauk rejista iha sistema,” Reinaldo esplika.

Tuir nia, rekolla dadus MSME sai importante ba beibeik ho Timor-Leste nia partisipasaun iha ASEAN, tanba Governu presiza informasaun ne’ebé loos hodi apoia planeamentu ekonómiku no kooperasaun rejionál.

Nia mós nota katak Dekretu-Lei Númeru 30/2023 regula kona-ba definisaun no medida apoiu ba empreza mikro, ki’ik, no médiu. Tanba ne’e, Reinaldo enkoraja emprezariál sira atu rejista sira-nia setór liuhusi MKI, maski antes ne’e rejista ona sira-nia empreza liuhusi servisu SERVE.

Jornalista: Arminda Fonseca

Editora: Maria Auxiliadora

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!